Чөөн–Хемчик кожууннуң сүлдези

Чѳѳн–Хемчик кожуунунуң сүлдези.

Сүлдениң ужур утказында кожууннуң тѳѳгүзү, чонунуң чуртталгазы, ажыл-агыйы, байлаа, чүдүлгезин сиңирген.

Сүлдениң ниити хевири тырыкы:

«Бүгү–ле шыйыгларның иштинден тырыкы – эң–не болбаазыраңгай шыйыг» деп бурунгу грек эртемденниң тодаратканы анаа эвес. Ачылыг алдын хүнүвүске, шаг–тѳѳгүден бээр ада-ѳгбевистиң чурттап ѳскени кидис ѳгге база хүндулээчел тыва чонувустуң ак чемин сѳңнеп сунар угулза хээлээн шаажаң аякка дѳмейлеп чураан. Тыва ѳг база үш тырыкыдан буткен: ѳгнүң дооразы (таваа), хана биле дээвирниң тудушкан долганчаа болгаш дүндүктү хаажылаан хараача – тогана. Ак чемниг тырыкы тыва аяк тыва ѳгден чара кѳрдүнмес. Ѳгге кирген чонувуска бир-ле дугаарында аякка ак чемни куткаш сунар болгай бис, ынчангаш сүлде демдээвис тырыкы хевирлиг болганы ужур уткалыг. Амгы үениң кижилери бистер чаа оран-саваларда, бажыңнарда чурттап–даа чоруур болзувусса, тыва ѳг бистиң сагыш–сеткиливиске чоок, үндезин оран–сававыс болур.

Сүлдени долгандыр хаажылаан сарыг ѳң-кезээ мѳңгеде херелдери чайнап, амылыг чүвениң чуртталгазын чылдып, чырыдып чоруур алдын хүнүвүс, ооң адаанда алдын–сарыг угулзалар–биле каастаан тараа тараан шѳлдер; кѳк ѳң–биле кѳргүскен тырыкы - Тывавыстың ак-көк дээри база ырыларда кирген алдарлыг чараш хемивис Чадаана. Тѳрээн хемивис Чадаана – Чѳѳн-Хемчиктиң кожуун чуртталгазының шимчедикчи судалы. Чадаана хемниң эриинде тос чүзүн малдыг, мал, чер ажыл–агыйлыг, сарыг шажын чүдүлгелиг кожуунну база Тывавыстын бүгү кожууннарын хандырып турар казымал байлаавыс – хѳмүр-даш уургайын эскаватор дүрзүзү–биле тодаргайлап кѳргүскен.

Шаг тѳѳгүден бээр сарыг шажын чүдүлгелиг, хей-ады бедик чонувус аас-кежиктиг, бедик культуралыг, сайзыраңгай оран бооп делгерезин деп Чѳѳн-Хемчик кожуунну ак кадак иштинде бижип кѳргүскен.

Ооң төп кезээнде демдектер «Ай, Хүн, От» - чуртталга. ТАР-ның бирги тургузукчузу Буян-Бадыргы ноянның танмазының демдектерин киирип турары база ханы утканы илередип турар: эрге-дужаалдың болгаш октаргайның эң бедиин көргүскен демдектери болур.

«Хүн» демдектиң тѳп кезээнде улуг тѳѳгүлүг ыдыктыг Үстүү-Хүрээвисти база оларның ачызында сайзыралды ап турар сарыг шажынывысты кѳргүзүп турар.