Перейти к содержанию

Шериг ат-дужаал

Википедия деп сайттан
(Шериг ат-шола арындан шилчээн)

Шериг ат-дужаал дээрге шериг албанныгның азы курлавырда (халажылгада) шериг хүлээлгелигниң өске шериг албанныгларга туружун тодарадып турар ат-дужаалы. Ону чеспектиг күштерге шериг албанын эрттирип турар (азы шериг албанын эрттирер дээш шериг өөредилге черлеринге болгаш оларга деңнештирген черлерге өөренип турарларга) хамааты бүрүзүнге ооң албан туружу-биле, шериг азы тускай белеткели-биле, чеспектиг күштерниң хевиринге, чеспектиг күштер хевириниң шериглер төрелинге азы албанның хевиринге (төрелинге) дүүштүрүп хууда тыпсып турар болгаш хууда күрүнениң азы албанның ачы-хавыяазын барымдаалап тыпсып турар.

Шериг ат-дужаалдың тыпсыр чуруму күрүне бүрүзүнде ук күрүнениң хоойлунуң ёзу-чуруму-биле тодараттынып турар.

Шериг албанныгларны аңгы-аңгы күрүнелерниң чеспектиг күштеринде шериг ат-шолазы ёзугаар ылгаарда шериг ат-шоланың ылгавыр демдектерин ажыглап турар. Ол демдектерге – эгиндектер (погоннар), чең биле хөрек демдектери: белги-демдектер (эмблема, символ), каас-кожаалар (галуннар), үшкүлдер (шевроннар) болгаш оон-даа өске шериг хептиң кезектери хамааржыр.

Чамдык шериг ат-дужаалдарны күрүнелерниң хөй кезиинде дөмей адап турар. Чижээлээрге: лейтенант, капитан, майор, генерал, маршал деп шериг ат-дужаалдар.

Турк шериг ат-шолалар

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Осман шеригде (1878-1920 чч.) ажыглап турган шериг ат-дужаалдар:

ДугаарыТурк шериг ат-дужаалОоң тайылбыр-очулгазыАмгы орус шериг ат-дужаал дүүшкээ
1Мүшир (müşir, müşür)арап дылдан үлегерлеп алганмаршал
2Биринджи ферик (birinci ferik)бирги ферикармия генералы
3Ферик (ferik)салбыр, бөлүк дээн арап сөсгенерал-лейтенант
4Мирлива (miriliva)тук баштыңы дээн арап сөсгенерал-майор
5Миралай (miralay)полк баштыңы дээн арап сөсполковник
6Каймакам (kaymakam)сайыт, төлээ дээн арап сөсбиче полковник
7Бинбашы (binbaşı)муңнуң баштыңымайор
8Колагасы (kolaǧası)шеригниң агазы (старшиназы) азы улуг кижизиштабс-капитан
9Йүзбашы (yüzbaşı)чүстүң баштыңыкапитан
10Мүлазым и-эввель азы биринджи мүлазым (mülazım-ı evvel / birinci mülazım)бирги мүлазым (эш, немелделиг, кошкан дээн уткалыг арап сөс)улуг лейтенант
11Мүлазым-ы сани или икинджи мүлазым (mülazım-ı sani / ikinci mülazım)ийиги мүлазымлейтенант
12Башчавуш (başçavuş)кол чавушстаршина
10Башчавуш муавини (başçavuş muavini)кол чавуштуң дузалакчызы (муавин – дузалакчы, оралакчы дээн арап сөс)старшинаның дузалакчызы
11Чавуш (çavuş)чавуш азы чабыш – медээчи, дыңнадыкчы, чарлыкчы дээн буруңгу түрк сөссержант
12Онбашы (onbaşı)оннуң баштыңыкапрал
13Нефер (nefer)кижи дээн арап сөсдайынчы

Амгы турк шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары:

ДугаарыТурк шериг ат-дужаалОоң тайылбыр-очулгазыАмгы орус шериг ат-дужаал дүүшкээ
1Марешал (mareşal)француз дылдан үлегерлеп алганмаршал
2Оргенерал (orgeneral)орда (армия) генералыармия генералы
3Коргенерал (korgeneral)корпус генералыгенерал-полковник
4Түмгенерал (tümgeneral)түмен (дивизия) генералыгенерал-лейтенант
5Туггенерал (tuğgeneral)тугай (бригада) генералыгенерал-майор
6Албай (albay)алай байы (полк дээргизи) дээн сөсполковник
7Ярбай (yarbay)ярдымджы бай (дузалакчы дээрги) дээн сөсбиче полковник
8Бинбашы (binbaşı)муңнуң баштыңымайор
9Йүзбашы (yüzbaşı)чүстүң баштыңыкапитан
10Үстегмен (üsteğmen)үстүкү тегменулуг лейтенант
11Тегмен (teğmen)дегмек (дээр, чедер) дээн сөстен укталганлейтенант
12Астегмен (asteğmen)адакы тегменбиче лейтенант
13Башчавуш (başçavuş)кол чавушстаршина
14Үсчавуш (üsçavuş)үстүкү чавушулуг сержант
15Чавуш (çavuş)чавуш азы чабыш – медээчи, дыңнадыкчы, чарлыкчы дээн буруңгу түрк сөссержант
16Ассубай чавуш (assubay çavuş)адакы офицер чавужу дээн турк сөсбиче сержант
17Онбашы (onbaşı)оннуң баштыңыкапрал
18Эр (er)эр, солдат дээн турк сөсдайынчы

Моол шериг ат-шолалар

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Амгы моол шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары:

ДугаарыМоол шериг ат-дужаалОоң тайылбыр-очулгазыАмгы орус шериг ат-дужаалга дүүшкээ
1Өрлөгмаадыр (Чиңгис-хаанның 9 эң үстүкү чанчыннарның шериг дужаал ады) дээн моол сөсмаршал
2Армийн генерал / цэргийн жанжиншериг (армия) генералыармия генералы
3Хурандаа генерал / хурандаа жанжинхуураңдаа генерал (чанчын)генерал-полковник
4Дэслэгч генерал / дэслэгч жанжиндестекчи генерал (чанчын)генерал-лейтенант
5Хошууч генерал / хошууч жанжинкожуучу генерал (чанчын)генерал-майор
6Хурандаахуураңдаа (хуаран даа – штаб даргазы) дээн моол сөсполковник
7Дэд хурандааоралакчы хуураңдаа дээн моол сөсбиче полковник
8Хошуучкожуучу, маңнайжы, мурнакчы дээн моол сөсмайор
9Ахмадулуг кижи, акы дээн моол сөскапитан
10Ахлах дэслэгчулуг дестекчи дээн моол сөсулуг лейтенант
11Дэслэгчдестекчи, ийи дугаар кижи дээн моол сөслейтенант
12Бага дэслэгчбиче дестекчибиче лейтенант
13Ахлагчага, ак-сал, старейшина, улуг кижи дээн моол сөсстаршина
14Ахлах түрүүчулуг башчы дээн моол сөсулуг сержант
15Түрүүчбашчы дээн моол сөссержант
16Бага түрүүчбиче башчы дээн моол сөсбиче сержант
17Ахлах байлдагчулуг тулчукчу дээн моол сөскапрал
18Байлдагчтулчукчу дээн моол сөсдайынчы

Орус казак шериг ат-шолалар

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Орус казак шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары:

ДугаарыОрус казак шериг ат-дужаалОоң тайылбыр-очулгазыАмгы орус шериг ат-дужаалга дүүшкээ
1Казачий генералказак генералгенерал-майор
2Полковниккурганчы деп түрк сөсполковник
3Войсковой старшинаколагасы (шериг старшиназы) деп түрк шериг аттың орус очулгазыбиче полковник
4Есаулйаса огул (чазаг оол дээн ат-дужаал; чазаг дээрге Чиңгис-хаанның Яса дээр хоойлу-дүрүмүнүң тыва ады; оол – 1) бир кижиниң оглу; 2) эң биче чергениң шериг кижизи – солдат) дээн түрк сөсмайор
5Подъесаулбиче чазоолкапитан
6Сотникчүс-бажыулуг лейтенант
7Хорунжийоруңгужу азы тукчу (оруңгу – ийи азы үш адыр салбактыг тук; орус: хоругвь) дээн түрк сөслейтенант
8Подхорунжийбиче оруңгужу дээн моол сөсбиче лейтенант
9Старший вахмиструлуг хараал-бегиулуг старшина
10Вахмистрwachtmeister (хараал азы доскуул даргазы) деп герман сөстен укталган. Түрк шериглерде аңаа караул-беги деп ат-дужаал дүгжүп турганстаршина
11Младший вахмистрбиче хараал-бегибиче старшина
12Старший урядникулуг чазалчы дээн орус сөсулуг сержант
13Урядникчазалчы дээн орус сөссержант
14Младший урядникбиче чазалчы дээн орус сөсбиче сержант
15Приказныйбуюрук деп буруңгу түрк шериг аттың орус дылче очулгазыефрейтор
16Казакказгак (олчажы) дээн буруңгу түрк сөсдайынчы

Ажыглаан номнар болгаш чүүлдер

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]
  1. Ганичев П.П. – Воинские звания. – М., 1989.
  2. Древнетюркский словарь. – Л.: Изд. «Наука», Ленингр. отд., 1969.
  3. Кручкин Ю. Большой современный русско-монгольский – монгольско-русский словарь. – М., 2006.
  4. Щербинин В.Г. Большой русско-турецкий словарь. – Изд. 2-е. – М., 1998.
  5. http://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Armed_Forces/Ranks
  6. http://ru.wikipedia.org/wiki/Казачьи_чины