Перейти к содержанию

Саха дыл

Википедия деп сайттан
(Якут дыл арындан шилчээн)

Саха дыл

Чурттар
Регионнар Якутия[d][2]
Эдилекчилер саны
Деңнел уязвимый[d][4]
WALS ykt
Atlas of the World’s Languages in Danger 508
Ethnologue sah
ELCat 10454
IETF sah
Glottolog yaku1245

Якут дыл азы саха дылсаха чоннуң национал дылы. Орус дыл-биле чергелештир Республиканың күрүнениң дылы бооп турар. Якут дыл түрк дылдарның өг-бүлезинге хамааржыр. Ол аңгы адырны тургузуп турар.

2010 чылдың чизези-биле алырга 450140 кижи якут дылдың эдилекчилери болуп турар. Олар колдуу Якутияның девискээринде чурттап турарлар.

Якут дыл өске түрк дылдардан сөс курлавырының пластызының-аайы-биле аңгыланып турар. Ында моол болгаш орус дылдардан үлегерлээшкиннер хөйү-биле көстүп турар.

Саха болгаш долган дылдар девискээри

Якут дыл-биле чугаалажып турар чон колдуу Саха (Якутия) Республиканың девискээринде чурттап турар.


Социал медээлер

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Якут дыл ниити ажыглалдың дылы. Оон аңгыда якут дыл биче буурай эвен, эвенки, юкагир, долган болгаш орус үрде чурттаан чоннарнын харылзажылга дылы база болуп турар. Якут дылды албан-херек бижимелдеринде ажыглап турар. Якут дылда хөй культура-массалыг хемчеглерни эрттирип турар. Парлалга материалдарын: номнар, солуннар болгаш журналдарны якут дыл кырында үндүрүп турар. Якут дыл кырында теле-радио дамчыдылгаларны чорудуп утар. Якут чогаалчыларның болгаш композиторларның уран-чүүлчү бөлүктери аңгы-аңгы шиижиттинген көргүзүглерни якут дылга тургузуп, клубтар, театрларда көргүзуп турарлар.

Якут дыл бодунуң хөй жанрларының ачызында Сибирьниң литература талазы-биле эң сайзырангай дылдарының аразынче кирип турар. ЮНЕСКО якут олонхону чоннуң материалдыг эвес улустуң аас чогаалының шылгараңгай салгалдарының даңзызынче киирген. Якут дыл кырында республикада аңгы-аңгы жанрларның ыры-хөгжүмүн күүседип турар - классиктиг чогаалдардан амгы үениң эстрадазының болгаш рок-аялганың дээн ышкаш. Оларның аразындан ылгалып турар хөгжүмчү бөлүктер "Чолбон", «Сэргэ».

Сөөлгү үелерде якут дыл кырынга кино жанры база сайзырап эгелээн.

язы-сөөгүнүң аайы-биле якут дылды төрээн дылы кылдыр санап турарларның чизези
якут дылды ажыглап турар якут дыл төрээн дылы
шупту[~ 1] 441 536 470 092
якуттар 401 240 438 664
эвенкилер 16 874 17 016
эвеннер 11 503 9848
орустар 7229 1308
татарлар 326 132
буряттар 345 148
Өөредилге чылдары
1980/1981 1990/1991 1991/1992 1998/1999 2000/2001 2002/2003 2010/2011 2011/2012
Өөреникчилерниң саны[~ 2][5] 45 617 47 585 51 658 72 669 72 182 73 728 55 668 53 564

2010 чылдың чизези-биле алырга якут чон аразында ийи дылды колдадып турар. Оларның 65 % орус дылды хостуг билир; 460971 кижи якут язы-сөөктүг бис деп бадыткап турар, ында 416780 кижи орус дылга хостуг чугааланып билир, а 401240 кижи - якут дылга хостуг чугааланып билир деп демдеглеттинген.

Өөредилге черлеринде якут дылды өөредип турар. Оларың аразында ниити билиглерни чүгле якут дылда өөредип турар эртемнер база бар.

Убрятов Е.И. - ниң бодалы-биле якут дылда моол дылдың салдары улуг. Черле шаандан тура якут дыл бир-ле дыл-биле чергелештир чоруп турган.

Е.И. Убрятовтуң "Якут дыл" деп чүүлүнде якут диалектилерни дөрт бөлүкке хуваап турар:

  • төп бөлүк;
  • вилюй бөлүк;
  • соңгу-барыын бөлүк;
  • таймыр бөлүк.

П.П. Барашков якут дылда үш аңгы аян бар деп турар: нам-алдан, вилюй-кангаларасс болгаш мегин-таттин.

Дылдыңэдилекчилериниң эсериглери-биле көөрге диалектилерде улуг ылгал көзүлбейн турар. Колдуунда бичии өскерилгелер лексика болгаш фонетикада.

Якут дылдың бижимели

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

1692 чылда Николаас Витсенниң Амстердамга үндүрген аян-чорук демдеглелдериниң чартыы амгы якут дылга бижиттинген бир дугаар номнарның бирээзи бооп турар. 19 векте якут сөзүглелдерге кириллицага үндезилээн аңгы-аңгы алфавиттерниажыглап турган.

1917 чылда делегейниң фонетиктиг алфавидинге үндезилей С. А. Новгородов чаа алфавит тургускан. 1924 чылда ол алфавитти эде көрген. Оон 1939 чылда ниитизи-биле кириллицага үндезилээн алфавитти тургускан.

Амгы якут алфавит

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Амгы якут дылдың алфавиди кирилл алфавитти дөзевилээн. Чүге беш немелде үжүктүң дузазы-биле аңгы: Ҕҕ, Ҥҥ, Өө, Һһ, Үү оон ийи комбинация: Дь дь, Нь нь. Оон аңгыда дөрт дифтонг: уо, ыа, иэ, үө бар. Узун ажык үннерни дакпырлап бижиир.

КириллицаАдыIPAДемдеглелдер
А аа[a]
Б ббэ[b]
В ввэ[v]Орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
Г ггэ[g]
Ҕ ҕҕэ[ɣ], [ʁ]«илбектиг Г» (фрикативтиг «г»)
Д ддэ[d]
Дь дьдьэ[ɟ]«чымчак демдектиг Д» (чымчак «дь»)
Е ее[e], [je]чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
Ё ёё[jo]чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
Ж жжэ[ʒ]чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
З ззэ[z]чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
И ии[i]
Й ййот[j], []
(Ҋ ҋ)мурун йота[]
К кка[k], [q]
Л лэл[l]
М мэм[m]
Н нэн[n]
Ҥ ҥэҥ[ŋ]Лигатура «нг» (дыл соонуң «н»)
Нь ньэньэ[ɲ]«чымчак демдектиг Н» (чымчак «н»)
О оо[o]
Ө өө[ø]«О с перекладиной»
П ппэ[p]
Р рэр[r]
С сэс[s]
Һ һһэ[h]
Т ттэ[t]
У уу[u]
Ү үү[y]Дорт «у»
Ф фэф[f]чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
Х хха[x]
Ц ццэ[ʦ]чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
Ч чче[ʧ]
Ш шша[ʃ]чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
Щ щща[ɕː]чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
Ъ ъкытаанах бэлиэ.чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
Ы ыы[ɯ]эриннинң киржилгези чок, дыл соонуң «у»
Ь ьсымнатар бэлиэ[ʲ]чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге болгаш сөске «дь», «нь» деп үннерниң каттышканы-биле ажыглаттынар
Э ээ[e]
Ю юю[ju]чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
Я яя[ja]чүгле орус дылдан үлегерлээн сөстерге ажыглаттынар
  1. ScriptSource - Russian Federation
  2. 1 2 Якутский язык // Малая советская энциклопедия / под ред. Н. Л. Мещеряков — 2 — Советская энциклопедия, 1936.
  3. Ethnologue (англ.) — 25, 19 — Dallas, Texas: SIL, 1951. — ISSN 1946-9675
  4. Красная книга языков ЮНЕСКОЮНЕСКО.
  5. Арефьев А. Л. Языки коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока в системе образования: история и современность. М.: Центр социального прогнозирования и маркетинга, 2014. — 112 ар. ISBN 978-5-906001-21-4.
  1. Нациязын айыткан шупту кижилер.
  2. Численность школьников, обучавшихся на якутском языке в дневных общеобразовательных школах РСФСР / Российской Федерации в 1980/1981 — 2011/2012 учебных годах. Источники: «Образование и культура в Российской Федерации. 1992 год». М., 1992; «Образование в России». М., 2003—2012.