Ай

Википедия деп веб-сайттан

Черге эң чоок октаргай делгеминде борбак чүүл, Черниң чайгаар бүткен эдеринчизи – Ай. Ооң массазы Черниинден 80 катап биче. Атмосфера чок, тыртыжыышкын күжү кошкаак болганда Ай кырынга база ооң чоок-кавызынга газтарның молекулалары ызыртынмас. Ооң кырында агаар-даа, суг-даа, амыдырал-даа чок.

Физик хемчээли[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Айның кыры[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Айның кырын камгалаар агаар чок болганда, ооң кырынга метеориттер, хүн «шуурганнары», космос херелдери шаптык чокка дүшкүлээш, оңгул-чиңгил, дөң-дөстектерни тургускулаар. Ооң кыры хүндүс кадар 120° изиир, дүне – казыыр 170° соор. Температура улуг ылгалдыг болганда, Ай кырының породазы ооң тайлымындан тигленип, буступ тургулаар.

Айда агаар чок болганда, аңаа барган космонавтар вакуумдан скафандр-биле камгаланыр. Аңаа барган кижиниң деңзизи 6 катап чиигээр. Кижиниң баш талазы аар болганда, Ай кырынга хөрээн хөндүргеш, балдырын ырбайтып алгаш, күдүйүп кылаштаарга эптиг. Эң-не баштайгы Айның «аалчылары» американ астронавтар Армстронг биле Олдрин. Олар Ай кырынга 22 шак болган. Ай Черни эллипстелчек орбита-биле дескинер. Черге эң чоокшулап келгенде, оларның аразы 356 410 км, эң ырай бергенде – 406 740 км, а ортумаа-биле Черден ыраа 384 400 км. Черни 27,32 дүн-хүн иштинде дескинер. Диаметриниң көстүр булуңу 0,5 градус. Ооң Черни долгандыр шимчээшкини барыын чүктен чөөн чүкче углуг.

Черден көстүр хевири[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Ай борбак хевирлиг. Ооң чүгле Хүнге чырып турар чырыы биске көстүп турар. Көстүр хевири үргүлчү өскерлип, бирде төп-төгерик, бирде чартык төгерик болуп турарының чылдагааны ында. Айның көстүр хевириниң өскерлирин фазазының солчууру дээр. Айның сылдыстарга хамаарыштыр Черни дескинер үезин сылдыстар айы дээр ийикпе, азы сидериктиг ай дээр; Айның Хүнге хамаарыштыр Черни дескинер үезин синодиктиг ай дээр. Синодиктиг ай дээрге Айның чангыс аай фазаларының солчуп эртер үези-дир. Сылдыстар айы 27,3 дүн-хүнге дең, а синодиктиг ай 29,5 дүн-хүнге дең. Айга чаңгыс дүн-хүн эртери Чер кырынга 29,5 дүн-хүнге эртеринге дең. Ынчангаш Айның чаңгыс хүнү Чер кырының ийи неделязынга, чаңгыс хонуу база ол хире үргүлчүлээр.

Орбитазы[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Эллипс хевирлиг Ай орбитазының Черге эң чоок точказын перигей, а эң ырак точказын апогей деп адаар. Ай кыры оргу-дески эвес, оңгул-чиңгил, дөң-дөстек цирктерден, кратерлерден болгаш порлардан тургустунган. Төгерик чалдар кажаалаан, иштии чарыы даштындан артык кудургай дазыраш шөлдерни цирктер дээр. Кратерлер цирктерге дөмей, ынчалза-даа хемчээл талазы-биле олардан аажок биче болгаш оларның ишти ханы, оңгар. Порлар дээрге, даштындан көөрге билдирер-билдирбес ханы оңгарлар-дыр.

Айның эргилдези
«http://tyv.wikipedia.org/w/index.php?title=Ай&oldid=9251» деп адрестен парлаттынган