Улуг-Хем

Википедия деп веб-сайттан
Улуг-Хем
Белдир
Красноярскы дужунда Улуг-Хемде ледоход
Красноярскыда Улуг-Хемни кежир көвүрүг


Улуг-Хем (хакас. Ким суг, эвенк. Ионесси, кет. Хук, селкуп. Пӱӱл Тяас-қолд, нен. Енся’ ям’, орус. Енисей) делегейниң эң улуг хемнериниң бирээзи. Эгезинден төнчүзүнге чедир чедир ооң суг оруунуң эң узун ниити хемчээли 5075 километр. Улуг-Хем бассейн шөлүнүң талазы-биле Обь хемниң соонда, Россияда ийиги черде, а делегейде чедиги черде турар.

Улуг-Хемниң солагай талакы эриинге Барыын Сибирьниң оргулааштары төнер, а оң талакы эриинден Чөөн Сибирьниң улуг тайгалары эгелээр. Ынчап кээрге, ол бойдустуң Сибирьде чайгаар бүткен кызыгаары болур. Ооң бажында, Тывада - тевелер, а төнчүзүнде, Соңгу Доштуг океанда, ак адыглар чурттап турар.

Күчү-күштүг Улуг-Хем чогум Кызыл хоорай кыдыында каттышкан черинден эгелээр. Ооң Тывада калбаа 100-тен 650 метр чедип турар. Океанче кирип чыдар уну 50 километр калбак.

Улуг-Хемниң унунда Саян-Шушенскиниң, Красноярскиниң суг шыгжамырлары бар. Саян-Шушенск ГЭС-ти, Майнск ГЭС-ти болгаш Красноярск ГЭС-ти ында туткан. Улуг-Хем - улуг суг оруу, ында хеме чорулгазы сайзыраан. Ооң эриинде Кызыл, Абакан, Красноярск, Дудинка дээш, өске-даа хоорайлар турар. Бо улуг хемни орус-тыва чогаалчылар, чурукчулар боттарының өлүм чок ажылдарында катап-катап алгап ырлаан болгаш чураан.

Киргиз чоннуң меге бодалы[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Киргизтерниң Манас деп тоолунда бир-ле Эне-Сай деп хем бар. XX векте Манас деп тоолду ыдып турар улус Енисей деп хем барын дыңнааш ону Эне-Сай деп сөс-биле соора билип алган, чүге-дизе Эне-Сай биле Енисей деп сөстерниң кулакка дыңналыры арай дөмей бооп турар. "Енисей" деп сөстү орустар чогаадып алган, олар эвенкилерниң Ионесси деп сөзүн алгаш орус дылга таарыштыр "Енисей" кылдыр эдип алган. Тывалар биле хакастар Улуг-Хемни кажан-даа "Эне-Сай" дивейн чораан.

1930 чылдарда мырыңай будулгаазыннар эгелээн. Ол үеде киргиз биле орус эртемдээннер Киргизияның бир дугаар төөгүзүн бижип эгелээннер. Олар VI-XIII вектерде Минусинск ховузунга Кыргыс күрүне турганын билгеш, "Тань-Шаньның мусульманнары дээрге кажан-на бир Улуг-Хемден көжүп келген улус" деп, база-ла соора, меге билип алган бооп турар. Шаандагы кыргыстарның салгалдары амгы тывалар биле хакастар аразында чурттап чоруур. XIII векте моол ээжелекчилер Улуг-Хемде кыргыстарның күрүнезин узуткап чок кылырга, Тянь-Шаньда чурттап турган мусульманнар боттарынга Кыргыз деп атты ап алган бооп турар.

1990 чылдарда тываларның ырлажып турган Эне-Сай деп ырызы дээрге, тыва чоннуң ырызы эвес дир. Эне-Сай деп ыр дээрге 1990 чылдарда сайзыраан поп-культураның түңнели дир. Амгы үеде тыва чогаалчылар бодунуң шүлүктеринде Улуг-Хемни Эне-Сай деп адап турар. Оларның шүлүктерин херекке албас болза эки, чүге-дизе олар төөгүзүн билбес, азы чок болза хамык чүвени чогаадыр чаңныг улус-тур.

Дөзү[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

  1. Дарбаа Ю.К. "Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар"
  2. Электронная библиотека Royal.Lib.ru. Игорь Кызласов. "Историю нельзя брать взаймы".
«http://tyv.wikipedia.org/w/index.php?title=Улуг-Хем&oldid=11112» деп адрестен парлаттынган