Туран

Википедия деп веб-сайттан
Туран хоорай
Туранда Субурган

Туран - хоорай (1945 чылдан), Бии-Хем кожууннуң административтиг төвү. Туран-Уюк ыйыкта, Туран хем чоогунда, М54 федералдыг трасса чанында турар хоорай. Кызылдан соңгу-барыын чүк талазынче 74 км ыракта. Туран 1885 чылда Тываже чурттап келген орустар-биле туттунган. Амгы үеде чурттакчы чон - 5 муң кижи.

Төөгү[эдер | править вики-текст]

Туран хоорай 1885 чылда тургустунган. Эгезин салып үндезилээн бай садыгжы Сафьянов Георгийге улажып, Устан тараачыннар Н.Бьяков, Г.Фунтиков суглар немешкен.

Бистиң эрага чедир, тодаргайлаарга, IX-VIII вектерде Ортаакы Азияда Тянь-Шань-Туран оргулаажындан хөй аймактар Мурнуу-Сибирьже болгаш Азия төвүнче шургуп кирип эгелээн. Тываның амгы девискээринче кирип, Бий-Хем биле Каа-Хем уннарынга баштарынга чурттай берген аймактарны хаса азы моолдап хасуттар дээр турган. Ол аймактар Туран-Өөк ыйгылаажын Тянь-Шань-Туран оргулаажынга дөмейлеп тус черни Туран деп адай берген чадавас. Ында турар дагның, оолап аккан хемниң аттары база Туран ийик чоп. Сөөлүнде барып аңаа чурттакчылыг чер тыпты бээрге, ооң ады Туран болуру чугаажок.

Оон ыңай, Тываның амгы девискээри бистиң эрага чедир VII-V чүс чылдарда Түрк, Уйгур, Кыргыс каганаттарның составынга кирип турган. Уйгурлар, кыргыстар амдыгаа дээр Ортаакы Азияда чурттап чорлар ышкажыл. Ынчангаш Туран деп сөс Ортаакы Азиядан үндезилеттинип тывылган дизе, мында кандыг бир утка бар боор.

Өөк-Туран ыйгылаажынга кижилер үе-дүптен бээр чурттап келген. А скиф үезинден эгелээш, Туранга тергиидекчи, кол аймактарның хааннары турумчуп чурттап, ону боттарының турлаа кылып чорааннар. Ол дугайын "Хааннар шынаазындан" казып шинчилээн базырыглар - Аржаан-1, Аржаан-2 бадыткаан. Үе-дүптүң кыдат медээлеринге үндезилээш, улуг эртемден Н.В. Бичуринниң бижээни мындыг: "Түрктерниң хааны доктаамал Дугин дагның баарынга чурттап чораан". Эртемден Б.Д. Бузур-оолдуң тайылбырлааны-биле алырга, дуган дээрге Туран дээни ол. Кыдаттар "Р" деп үжүктү адай албас улус чүве-дир. "Р"-ни адаарга "Л" азы "Г" кылдыр дыңналыр, дүлей "Т" ыыткыр "Д" апаар. Мынчап кээрге, Туран деп сөс Дугин болу бергени ол.

Хасуттар биле гуннар үези[эдер | править вики-текст]

Хасуттар Хубсугул хөлдүң чоок кавызынга чурттап чорааннар. Төөгүде хасуттарны гуннар дээр. Кажан кыдаттар Хубсугул кавызын эжелеп кирип кээрге, гуннар соңгу чүкче дезипкеннер. Оларның кол чүък-коъжу шарылар сөөрткен эмге-хаяжок тергелер турган. Гуннар хонар дээн черинге доктаап туруптарга, кандыг-даа хову-шөл сыңмастай бээр турган. Чорза-чорза, гуннар Өөк-Туран ыйгылаажынга чеде берген. Аңаа чурттап турган хаса аймакты оон кызып үндүрүпкеннер. Олар ам кол аймак апарган. Гуннар-биле чергелештир маады аймак база бодарап турган. Эртемден Б.Д. Бузур-оолдуң тайылбырлааны-биле алырга, маады деп сөс ийи гун сөстен укталган бооп турар. Моо - инек (шары), ди - терге. Ынчап кээрге, маады дээрге терге сөөрткен шарылыг кижи дээни ол. Маады аймааның салгалдары амдыгаа дээр Бии-Хем девискээринде чурттап чоруурлары ол ыйнаан.[1]

Чурттакчылары[эдер | править вики-текст]

Чурттакчыларының саны
1959 1970 1979 1989 2002 2010[2]
5646 4539 5139 5976 5598 5280

Хоорайның иштинде[эдер | править вики-текст]

Хоорайда 2 школа бар. 1908 чылдың ноябрь 9-та Туран хоорайга Тываның эң бир дугаар школазы ажыттынган.

  • Хоорайда "Алдан-Маадыр" аттыг музейниң филиалы бар.
  • Ыдыктыг Иннокентий Иркутский аттыг храм бар (1914ч).
  • Красноярский край талазындан халдып кээрге "Оттуушкун" аттыг Субурган туттунган (2012ч).
  • 2004ч. январь айдан эгелеп "Вестник Пий-Хема" деп солун үндүрүп эгелээн.
  • Хоорай чанында "Туранчик" деп хемчигеш агып чыдар.
  • Чурттакчыларның хөйү-биле дыштанып эштиир хөлү - "Билелиг". Хоорайдан 10 км. ыракта, 1990 чылдарда кылымал арга-биле каскан хөл болуп турар.

Дөзү[эдер | править вики-текст]

  1. Историческая публицистика "Орденоносный Пии-Хем". Редактор Д.Л.Тинмей. - Кызыл - 2003.
  2. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1.01.2010 г.
«http://tyv.wikipedia.org/w/index.php?title=Туран&oldid=7226» деп адрестен парлаттынган