Перейти к содержанию

Бот-боттарынче күштүг кылдыныг

Википедия деп сайттан
МезонМезонБарионНуклонКваркЛептонАдронАтомМолекулаФотонW- болгаш Z-бозоннарГлюонГравитонЭлектросорунзалыг харылзааКүштүг харылзааГравитацияКванттыг электродинамикаКванттыг хромодинамикаКванттыг гравитацияЭлектрокошкак харылзааУлуг катыжылга теориязы
Элементарлыг болгаш составтыг кезектерниң аймактары болгаш оларның аразында харылзажып турар теориялар дугайында допчу көрүш. Солагай талазында элементарлыг кезектер — фермионнар, оң талазында — бозоннар. (Терминнер — ВП-да чүүлдерже шөлүглер). Тайылбыр орус дылда.

Бот-боттарынче күштүг ядролуг кылдыныг (бот-боттарынче өңнүг кылдыныг, бот-боттарынче ядролуг кылдыныг) — физикада дөрт үндезин бот-боттарынче кылдыныгларның бирээзи. Бот-боттарынче күштүг кылдыныгда кварктар база глюоннар, оларның тургустунган кезекчигештери (адроннар, барионнар база мезоннар) киржип турар.

Ол кылдыныг атомнуң ядрозунда болгаш оон-даа бичии деңнелде адроннарда кварктар аразында харылзаа тудуп база нуклоннар (протоннар, нейтроннар) аразында тыржыжыышкынны харыылап турар.

Бот-боттарынче күштүг кылдыныгның ачызында атомнарның ядроларын быжыг система кылдыр тургузуп турар ядролуг күштер тыптып турар.

Пион-нуклоннуг бот-боттарынче кылдыныг болгаш ооң эң бөдүүн кварктыг модели

Бот-боттарынга күштүг кылдыныг деп билигни эртемче киирери 1930 чылдарда атомнуг ядрода нуклоннарны кандыг күш харылзаштырып турарынга гравитациялыг-даа, электромагниттиг-даа кылдыныглар харыы берип шыдавааны-биле негеттинип келген. 1935 чылда япон физик Х. Юкава бир дугаар нуклоннарның бот-боттарынче кылдыныының теориязын тургузуп кылган. Ол кылдыныг пионнар деп адаар чаа кезекчигештерниң солчулгазының дузазы-биле болуп турар. Пионнарны 1947 чылда экспериментилер дузазы-биле ажыткан.

Бо пион-нуклоннуг теорияда ийи нуклоннуң тыртыжыышкыны азы идиишкини пионну бир нуклон үндүр идиптерге, өске нуклон ону сиңирип ап турар кылдыр тайылбырлап турар. Бо болуушкун бот-боттарынга электромагниттиг кылдыныгда виртуалдыг фотоннар үлежип турарынга дөмей болуп турар. Пионну үндүр иткениниң күжүнүң хемчээли электромагниттиг кылдыныгда ындыг болуушкуннуң күжүнге бодаарга дыка улуг болган, ынчангаш ону бот-боттарынче күштүг кылдыныг деп адаан.


Куду энергияларда ийи нуклоннуң бот-боттарынче ядролуг кылдыныының феноменологтуг тайылбырында потенциалдыг энергияның оператору дараазында хевирлиг болур:

,

мында , — делгемде координаталар, — Паулиниң операторлары, — изотроптуг спинниң операторлары.

Бот-боттарынга күштүг кылдыныг теориязының амгы байдалы

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Бот-боттарынга күштүг кылдыныг теориязының амгы үеде ниити тургузуун көрээлиңер. Хамыктың мурнунда бот-боттарынга күштүг кылдыныг теориязының таваа — квантылыг хромодинамика болуп турар. Бот-боттарынга күштүг кылдыныгны тайылбырлаар аргазы кандыг объект шинчилеттинип турарындан улуг хамааржыр.

Бот-боттарынга күштүг кылдыныг теория талазы-биле эң шинчилеттинген болгаш теоретикитиг физиканың үндезин кезекчигештер шинчилеп турар эң сайзырап турар адырларының бирээзи. Бот-боттарынга күштүг кылдыныг үндезин бойдустуг деп билдингир-даа болза, ону илередип турар математиктиг хоойлулар дыка нарын, ынчангаш кезек черлерде санаашкын-биле ниити принциптерин үндүрери болдунмас болуп турар.

Ядронуң радиузун дараазында чоокшулалдыг формула-биле санап болур:

мында  — ядрода нуклоннарның ниити саны.

Мезоннуң импульзу:

Мезоннуң шимчевес байдалында массазы:

Бир эвес болза:

 кг.

Күштүг кылдыныгны санаарда амгы үеде күштүг суперкомпьютерлер ажыглаары негеттинип турар. ынчалза-даа кезек санаары берге параметрлерни дыка ылаптыг санап үндүрүп кээр болуп турар. Чижээлээрге, протоннуң массазын санап кээрге, шын протоннуң массазындан чүгле 2 % эвээш кылдыр санап каан[1].

2010 чылда санаашкыннар дузазы-биле u биле d-кварктарның массазы дыка дүрген санатына берген: частырыглыы 30 %-дан 1,5 % чедир эвээжээн[2].

  1. S. Dürr, Z. Fodor, J. Frison, C. Hoelbling, R. Hoffmann, S. D. Katz, S. Krieg, T. Kurth, L. Lellouch, T. Lippert, K. K. Szabo, and G. Vulvert Ab Initio Determination of Light Hadron Masses (en) // Science. — 2008. — 21 November (vol. 322, no. 5905). P. 1224—1227. Майык:DOI. Майык:Bibcode. PMID 19023076.
  2. Легчайшие кварки взвешены с невероятной точностью  (чедимчок шөлүг төөгү). Membrana (2010-04-07). Хынаан 1 Үш айның 2012.