Тыва чугааның ажык үннери

Тыва чугааның ажык үннери — Тыва улустуң чугаазында бар ажык үннерни сайгарып көрген арын-дыр.

Хамык үннерни болгаш ооң чүзүн-бүрүн янзыларын айтырда В. М. Наделяевтиң чогаадып каан фонетиктиг транскрипциязын ажыглаан. Ажык үннерин 32 фонемага чарган. 2000 чылдарда думчук-биле адаан узун үннерни база бир фонема кылдыр айтып киирген.

Тыва улустуң чугаазында “узун”, “кыска”, “аажок кыска” ажык үннер бар. Чогум, өске түрк дылдыг улустуң чугаазында база, үе аайы-биле, шак-ла ындыг үш үн илереп кээр. Дыл эртеминде чүгле узун биле кыска, азы чок болза, кыска биле аажок кыска үннерни демдеглеп алгаш шинчилээр-дир.

Аас ажыттынары-биле ⇓		Дыл одуруу, эриннер киржилгези, акустиктиг демдээ-биле
		Артыы одуругнуу								Мурнуу одуругнуу								Дылдың көдүрлүүшкүнү- биле
		эрин-биле адавас				эрин-биле адаар				эрин-биле адавас				эрин-биле адаар
		кыска	узун	өк- биле адаар	узун, думчук- биле адаар	кыска	узун	өк- биле адаар	узун, думчук- биле адаар	кыска	узун	өк- биле адаар	узун, думчук- биле адаар	кыска	узун	өк- биле адаар	узун, думчук- биле адаар
Кызаа	Кызаа									ɪ	ɪ:	ɪ˘	ɪ̃:	ʏ	ʏ:	ʏ˘	ʏ̃:	Үстүү көдүрлүүшкүннүг
	Чартык кызаа	ы̅	ы̅:	ы̅˘	ы̃:	ʊ	ʊ:	ʊ˘	ʊ̃:
Делгем	Чартык делгем					ɔ	ɔ:	ɔ˘	ɔ̃:	ε	ε:	ε˘	ɛ̃:	ø	ø:	ø˘	ø̃:	Ортаа көдүрлүүшкүннүг
	Делгем	a	a:	a˘	ã:													Алдыы көдүрлүүшкүннүг

Чижектер

В. М. Наделяевтиң чогааткан транскрипциязын “Чаңгыс аайлыг фонетиктиг транкрипция” кылдыр очулдуруп алыылы.

С. Бүрбү. «Чечек».

Тыва орфография ёзугаар	Чаңгыс аайлыг фонетиктиг транкрипция
Күстүң айы орту эрткен, Хову, шынаа, чокпак арыг Хүрең, кызыл, алдын-сарыг Хорагайны шагда кеткен. Турлаг болгаш өөрүшкүзүн Каап чадап, ыглашкан дег, Дуруяалар кыңгырткайнып, Кааң дээрлеп шуужуп эрткен.	k°ʏs̲°t°ʏ̆ŋ°　aj̃ы̅　ɔ˘r°t°ʊ　ε˘rtkẽn χ°ɔwʊ　ʃ̲ˑы̃nã:　ħ͜ʃˑɔ˘qpaq‿arы̅ƣ x°ʏrε̃ŋ　qы̆zы̅l　a˘ldы̃n　sarы̅ƣ χ°ɔr°aςajnы̅　ʃ̲ˑaςda‿gεtkεn t̲ʊrlaƣ　p̲ ̲ɔlςaʃ̲ˑ　ø̃:r°ʏʃ̲ˑ°k°ʏz°ʏ̃n° qa:p̲‿ħ͜ʃˑadap　ы̅ςlaʃ̲ˑqan‿t̲εγ t̲°ʊ̃r°ʊ̃j̃ã:lar　qы̃ŋςы̅rtqajnы̃p qã:ŋ　t̲ε:rlεp　ʃ̳ˑ°ʊ:ʒˑ°ʊp°　ε˘rtkε̃n
Диакритиктиг демдектерге тайылбыр. ‿ — ийи сөстүң тудушканын айыткан. ° — ажык эвес үннүң эрин-биле адаанын көргүскен. ~ — үжүк кырында дыйлагар демдек ажык үжүктүң думчуктай адаанын айыткан. ɔ˘ — ажык үннүң оң талакы кырында демдек, өк-биле адаан үннү айыткан. ʏ̆ — ажык үннүң кырында чартык төгерик аажок кыска үннү айтып турар.

Үндезини

1. Бичелдей К. А. Звуковой строй диалектов тувинского языка / под ред. Э. Р. Тенишева. — 2-е изд. — М.: Российского университета дружбы народов, 2001.
2. Сат Ш. Ч., Салзыңмаа Е. Б. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология) / Д. А. Моңгуш редакторлаан. — Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1980.