Бээриниң падежи

Википедия сайттан
Шилчиир: навигация, дилээр

Бээриниң падежи.

Бээриниң падежинде турар чүве ады -га леп кожумактыг. Ооң янзыларының немежир чуруму мындыг:

Дөстүң сөөлгү үнү Кожумактың янзылары Чижектер
дүлей болза -ка -ке хатка эътке
ажык болгаш аяар болза -га -ге тараага кежигге
Айтырыглары Чижээ
кымга? кымнарга?
чүге? чүлерге?
каяа?
малчынга, малчыннарга
хемге, хемнерге
хемге

Бээриниң падежинде сөстерниң утказы:

1. Кылдыныгның кымче азы чүүже угланганын көргүзер: өөреникчиге бээр, авазынга чагыыр, багга улаар. Бо таварылгада чүве аттары домакка доора немелде бооп кирер-дир.
Чижектер.

  • Авазы уруунга мөңгүн билзээн берген.

Чалбыышталган чүрек боду
Маны дашка херелденген.
                 (С. Данилов. Маны. Очул. Ю. Күнзегештии.)

2. Кылдыныгның чүүже угланганын, чүү кылдыр, чүү болурун көргүзер: белекке бээр, чарышка кыйгырар, өртекке бээр. Ындыг чүве аттары домакка доора немелде бооп кирер.
Чижектер.

  • Чечекти эжиңге белекке бээр сен. Суваң кадарчы эжин чарышка кыйгырган.

3. Кылдыныгның болур азы болган черин көргүзер: ховуга ажылдаар, школага өөренир, тайгага дыштаныр. Ындыг чүве аттары домакка туруш байдалы бооп кирер.
Чижектер.

  • Кежээки школага ажылдаар болдум. Бо шөлге ыяш тарыыр бис.

4. Үе көргүзер эртен, кежээ, шак, ай, чыл, хүн, дъүш деп сөстер бээриниң падежинге тургаш чет- деп кылыг сөзү-биле каттышкаш үени көргүзер. Бо таварылгада ол сөстер сан ады-биле кады чоруур: беш хонукка (шакка, айга, хүнге) чедер. Олар домакка үе байдалын көргүзүп турар.
Чижектер.

  • Бо ажыл беш хонукка четчир. Бистиң маргылдаавыс кара кежээге четкен.

5. Удур, чедир, дээр деп эдеринчилер-биле база ужураштыр, уткуштур, чоокшуладыр деп наречие сөстер-биле кады бээриниң падежинде чүве аттары кылдыныгның байдалын, туружун илередип турар: хатка удур, хемге чедир, хүнге уткуштур, херекке чоокшуладыр. Мынчан олар домакка байдалдар болур.
Чижектер.

  • Парустуг хеме хатка удур эстеп орган. Аткан даңга ужураштыр челзип олур.

6. Бээриниң падежинде чүве ады болдуруушкун залогунда кылыг сөзүнге хамаарышпаан домакка доора немелде бооп чорза-даа, кылдыныгның алыс күүседкичизин (логиктиг субъектизин) илередир: аътка тептирер, соокка алзыр, авазынга даарадыр.
Чижектер.

  • Таня авазынга платье даарадып алган. Чаш уруг соока алзыпкан болган.

Бээриниң падежинде чүве аттары-биле кылыг сөзүнден укталган чүве аттары база кады каттыжыпкан чоруп болур: амыдыралга ынакшыл, херекке бердиниишкин, номга хандыкшыл.

Үндезини[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.