Тыва Республика

Википедия деп сайттан
(Тыва арындан шилчээн)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Тыва Республика

Flag of Tuva.svg Coat of arms of Tuva.svg
Тываның тугу Тываның сүлдези
Тыва Республика Россияның картазы
Төвү Кызыл
Шөлү 168 600 км²
Чоннуң саны 321 722 (2018)
Федералдыг округу Сибирь
Экономиктиг району Чөөн-Сибирь
Күрүре дылдары Тыва, Орус
Чазак
Баштыңы
Ховалыг Владислав
Тыва Республиканың
Дээди Хуралының даргазы
Даваа Каң-оол

Тыва Республика (орус. Респу́блика Тыва́) - Сибирь федералдыг округта Россия Федерациязының субъектизи, федералдыг дугаары 17. Тыва чоннуң төп чурту. Оон аңгыда орус, хакас, бурят, моол дээш өске-даа чоннар чурттап турар.

Мурнуу чүгүнде Моол, соңгу чүгүнде Хакас Республика база Красноярск крайы, барыын чүгүнде Алтай Республиказы, чөөн чүгүнде Бурят Республика-биле кызыгаарланган. Тыва Азий диптиң төвү болгаш Улуг-Хемниң бажы кылдыр санаттынып турар.

Тываның төөгүзү[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Тываның төөгүзүн дараазында чүүлде бижээн:Тываның төөгүзү.

Тываның ыдык ырызы (Гимн)[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

2011ч. тура "Мен тыва мен" ырыны Ыдык ыры кылдыр шилээн.

(1) Арт-арттың оваазынга
Дажын салып чалбарган
Таңды, Саян ыдыынга
Агын өргээн тыва мен.

КОЖАМЫЫ

Мен — тыва мен
Мөңге харлыг дагның оглу мен.
Мен — тыва мен
Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен.

(2) Өгбелерим чуртунда
Өлчей тарып иженген,
Өткүт хөөмей ырынга
Өөрүп талаан тыва мен.

КОЖАМЫЫ:

(3) Аймак чоннар бүлези
Акы-дуңма найыралдыг,
Депшилгеже чүткүлдүг
Демниг чурттуг тыва мен.

КОЖАМЫЫ:

Кожууннар:[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Тыва чон[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Тыва чоннуң ниити саны 300 хире муң кижи болуп турар.

  • 2010 чылда Россияда чурттап турар тываларның санын 263 934 кижи деп демдеглээн. Оларның 250 муңу Тыва Республикада чурттап турар.
  • Моолда чурттап чоруур тываларның саны 3000 - 5000 муң кижи болуп турар. ССРЭ биле Моол Арат Республика аразынга кызыгаар шыйган соонда, ол тыва аймактар Моолдуң девискээринче кире берген деп база санаар. Олар колдуунда Моолдуң Баян-Өльгий, Хөбсүгүл болгаш Кобду деп черлеринде амыдырап чурттап чоруур.
  • Кыдатта чурттап чоруур тываларның саны ниитизи-биле 3 хире муң кижи болуп турар . Олар Кыдаттың Синьзянь-Уйгур автономнуг округунда Канас, Аккаба болгаш Алагак деп суурларда амыдырап чоруур.

Тывадан дашкаар черлерде тывалар база тускай чурттап турар: Моолда, Кыдатта.

Кыдатта тывалар[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Моолда тывалар[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Кыдатта тываларның аът чарыжы

Тываже кирери[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Тываже кирип моорлаңар!

Тываже чүгле ужар-хеме азы автобус-биле кирер арга бар. Демир-орук чүгле Абакан хоорайга четкен болуп турар.

  • Автобустаар арга: Красноярск, Новосибирск болгаш Абакандан Кызылга чедир улуг пассажирлер сөөртүр автобустар чоруп турар. 2017 чылдың эгезинде Кызыл-Улаангом (Моолдуң Увс аймак) деп автобустар халып эгелээн. Оон аңгыда, автобустан бичежек микроавтобустар база халып турар, ындыг автобустар Сибирьниң шупту улуг хоорайларынче база чедип турар: Кемерово, Барнаул, Томск, Улан-Удэ, Иркутск.
  • Ужар-хемелээр арга: Кызылче Новосибирск, Красноярск болгаш Иркутскунуң аэропортарындан ужуп кээп болур.

Шөлүглер[эдер | вики-сөзүглелди эдер]