Перейти к содержанию

Хакастар

Википедия деп сайттан
XX чүс чылдың эгезиниң минусинск татарлары (хакастар)

какастар (боттарын тадарлар деп адаар; эрги аттары — минусины, абакан татарлары (енисей), ачинск татарлары деп адаттынып турганнар) — чүрк чон, Россияда Мурнуу Сибирьниң Хакас-Минусинскиниң чөөн талакы ыйгылаажында амыдырап чурттап чоруур чон. Үндезин чүдүлгези — хамнаашкын. XIX чүс чылда православиеже кииртирген (чамдыкта ыдалал-биле)

Субэтниктиг бөлүктер (Аймактары)

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Дараазында субэтниктиг (диалект) бөлүктерге хувааттынып турар:

  • качиннер (хааш, хаас) — орус бижиктерде бир дугаар 1608 чылда үнүп турган. Түлька хаанның черинче келгени;
  • койбалдар (хойбал) — кезек аймактары чүлге түрк уктуг эвес, а урал дылдарның мурнуу самодий бөлүүнүң камасин дылының диалектизинге чугаалажып турган;
  • кызылдар (хызыл) — Шира, Орджонокидзе можуларында болгаш Кара Июс девискээринде чурттап чоруур хакас чон;
  • сагайлар (сағай) — Рашид ад-Динниң моолдарның

впервые упоминаются в известиях Рашид ад-Дина о монгольских завоеваниях; первые упоминания в русских документах относятся к 1620, когда указывалось, что у них «уложено ясаку не платить и ясачников побивать». Сагайларның тургузуунда как этнография бөлүк известны бельтырлар (пилтiр), ранее выделялись бирюсинцы (пӱрӱс).

Хакастарга дыл болгаш культуразы-биле теленгит, телеут, шор, чулым деп чоннар дөмей.

Хакастарның сөөгү

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

{{основная статья|Сөөк}

Хакасияда хакастарның саны 1926—2010 чылдарда

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Хакастарның ниити саны РФ-те бо чизе-бүрүткел деңнээшкин-биле 2002 чылда (75,6 муң кижи) кудулаан база чизе-бүрүткел түңнели 2010 чылда — 72 959 кижи тургустунган[1]. Кара чаңгыс муниципалдыг район, хакастарның хей кезии тургустунган району — Аскиз району мында-дыр (50,4 %)[2].

1926 чизе-бүрүткел 1939 чизе-бүрүткел 1959 чизе-бүрүткел 1970 чизе-бүрүткел 1979 чизе-бүрүткел 1989 чизе-бүрүткел 2002 чизе-бүрүткел 2010 чизе-бүрүткел
Хакасияда хакастарның саны 44,219 (49.8 %) 45,799 (16.8 %) 48,512 (11.8 %) 54,750 (12.3 %) 57,281 (11.5 %) 62,859 (11.1 %) 65,431 (12.0 %) 63,643 (12,1 %)

Хакас дыл уйгур (эрги уйгур) бөлүк чөөн-хунн (чөөн түрк) адыры түрк дыл хамааржып турар.

Хакас дылда дөрт диалект кирип турар: качин, сагай, кызыл база шор. Амгы үжүк-бижик кириллица үндезини-биле чогааткан .

Хакастарның антропонимиязы

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Гаплобөлүктери таарыштыр тургузары У хромосома хакастарның [3]

Гаплобөлүк Удаа-дараа ужуражырып болуру, % (N)
Аскиз районТаштып район Ширин район
(Сагайлар) (Качиннер)
"Полтаков (N= 44)""Усть-Чуль (I%'=41)"Кызлас (N= 34)Матур (Сагайлар/ Шорлар) (N= 46)Бутрахты (N= 35) "Спирин (N = 22)" Топанов (N= 29) Шуптузу (N= 251)"
СЗ (хМ77)7 (2)0.8(2)
Е (М1)3 (1)0.4(1)
N* (хР43,4.5 (2)0.8(2)
М178,М128)
N1b (Р43)34.5 (15)56 (23)50 (17)15.2 (7)11 (4)86.5 (19)89.5 (2б)44.2 (111)
N1с (М178)25 (11)24 (10)15 (5)39.2 (18)14 (5)4.5 (1)19.9 (50)
Q (хМ3)2.1 (1)28 (10)3.5(1)4.8 (12)
R1a1a (хМ458)36(16)20 (8)32 (11)43.5 (20)36 (13)9 (2)27.9 (70)
R1b1b1 (М73)3 (1)б (2)1.2(3)
Н0.703 ±0.602 ±0.642 ±0.663 ±0.765 ±0.255 ±0.197 ±
± 0.027± 0.055± 0.052± 0.036± 0.042± 0.116± 0.095
Н0.942 ±0.931 ±0.959 ±0.957 ±0.985 ±0.792 ±0.704 ±
± 0.019± 0.024± 0.021± 0.017± 0.011± 0.086± 0.081

Материалдыг культуразы

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Шажынчы культуразы

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Чоннуң оюннары база маргылдаалары

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Чамдык хакас оюннар база маргылдаалар:

Физиктиг антропологиязы

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Чоннуң сураглыг төлээлекчилери

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]
  • Баскаков Н. А. Тюркские языки, М., 1960, 2006
  • Бахрушин С. В. Енисейские киргизы в XVII в. // Научные труды III. Избранные работы по истории Сибири XVI—XVII вв. Ч. 2. История народов Сибири в XVI—XVII вв. М.: Издательство Академии Наук СССР, 1955.
  • Вербицкий В. И. Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка Archived 2005-12-12 at the Wayback Machine, Казань, 1884
  • Карачаков Д. М., Угдыжеков С. А. Хакасы
  • Козьмин Н. Н. Хакасы: историко-этнографический и хозяйственный очерк Минусинского края. — Иркутск: Изд. Иркут.секции науч. работников Рабпроса, 1925. — Х, 185 с. — (Краеведческая сер. № 4 / под ред. М. А. Азадовского; вып. V). — Библиогр. в примеч. в конце каждой гл.
  • Текин Т. Проблема классификации тюркских языков // Проблемы современной тюркологии: материалы II Всесоюзной тюркологической конференции. — Алма-Ата: Наука, 1980 — С. 387—390
  • Языки мира. Тюркские языки, Бишкек, 1997