Шагаа

Википедия сайттан
Перейти к навигации Перейти к поиску

Шагаа — ай календарының ёзузу-биле чаа чылды уткууру, тыва чоннуң бир улуг байырлалы. Шагаа ай календарының аайы-биле ак айның эгези-биле келир. Байырлалды кажан демдеглээрин ламалар тодарадыр.

Шагаа дүн ортузунда эвес, а чылдың баштайгы хүнү үнүп чорда келир ( 03.00 шактан 06.00 шак үези). Шагааны уткуурда тыва чоннуң шаандан тура туруп келген ёзулалдар бар: саң салыры, чолукшууру, йөрээл салыры, харга кактаныры дээш оон-даа өске.

Утказы[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Шагаа – тываларның үе-диптен ёзу-чаңчыл байырлалы. Ынчалза-даа ону кажандан бээр албан-ёзузу-биле эрттирип келгени база солун. Тыва Республиканың Курүне архивинде бар документилерден алгаш көөрге, ол 1816 чылдан бээр эртип турары билдингир болуп турар.Ол дугайында ынчангы Тываны чагырып турган үстүкү черлерден Таңды Уранхайны чагырган мээрең чаңгы дужаалдыг Ламажапка дужаал бижик чорутканы херечилеп турар (фонду 115, опись 1, херек 24, арыннар 13-14). Тывалар Шагааны боттарынын национал байырлалы кылдыр санап, ону чыл бүрүзүнде байырлап эрттирип турганнар. Тывага Шагаа байырлалы база катап бодунуң байырлал утка-шынарынче кирген. Бо чараш, чаагай бурунгу байырлалывысты ам албан-езузунун күруне байырлалы кылдыр чарлаан. Ол хүннү дыштаныр хүн кылдыр доктааткан[1]. Тывалар Шагааны он ийи чылдың эргилдезин барымдаалап эрттирер. Оларның эреңгей чыскаалы бо: күске чыл, инек чыл, пар чыл, кодан чыл, улу чыл, чылан чыл, аът чыл, хой чыл, сарбашкын чыл, дагаа чыл, ыт чыл, хаван чыл. Шаанда шагда Шагаада үш хонук бурунгаар бир тоолчу кырганны чалап эккелгеш, тоолдадыр турган. Чер-черге кандыг тоолду ыттырары база аңгы-аңгы.

Шагааның кезектери[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

  1. Бүдүү айы (2014 чылда: январь 1-ден январь 30-ге чедир үе)
  2. Эрги чылдың сөөлгү хүнү (2014: январь 30-ге дүгжүп турар)
  3. Дүжүп турар чылдың бир дугаар хүнү (2014: январь 31)
  4. Саң салыр ёзулал
  5. Чолукшуур ёзулал
  6. Шагаа айы азы ак ай (2014: январь 31-ден эгелеп санаарга, бир ай ажыг хире үе дургузу)
  7. Шагаа айында кылыр дагылгалар
  8. Шагааның ак айында хүрээ-хиитке чүдүп тейлээри
  9. Суй белек сөңнежир ёзулал

Ужуру[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Шагаа хуннеринде шыырак хам кижини хоор (чалаар) чаңчыл турган. Шала чоорту Шагаа хүнүнде ламаларны чалаар ёзу база тывылган, ол чорук Тывага сарыг шажын кирип келген сөөлүнде кончуг нептерээн.

Шай чажып, саң салып база йөрээл салган соонда, харга арыгланыр ёзулал турган. Улуг-биче назылыг кижилер арыг харга аңдаштаныр, арыгланыр, болгаш эрги хирни кактап кааптар.

Чолукшуур ёзулал чүгле Шагаа хүнүнде турган. Чолукшууру дээрге амыр-мендизин айтыржыры, эрги чылды үдээри, чаа чылды уткууру, белек алчыры болгаш ак сеткилдиң алгыш-йөрээлин бот-боттарынга салчыры болур.

Шагаа хүнүнде шайлажыр. Эгезинде өглер кезип шайлажыр, ооң соонда кожазында турар аалдар кезип шайлажыр. Өг бүрүзү белеткеп алганы аъжын-чемин улуг пашка дүлер.

Үш хонук дургузунда Шагаа доюн дойлап келир. Өглер аразында, кожа-хелбээ турар аалдар аразында шайлажыр, сагыш-сеткилин хандыр хөөрежир, мага хандыр дойлаар, белек-селээн сөңнежип сунчур.

Тускай хемчээлдер[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Шагаа хүнүнде арага ижип болбас. Эрте-бурунгу өгбелер араганы аза суксуну деп билип чораан, ынчангаш Шагаа хүнүнде база мөчээн кижини ажаап турар хүнде арага ижери шуут хоруглуг турган.

Тыва ёзуда амырлажыр чорук чүгле Шагаа хүнүнде болур. Ынчан назыны улуг кижиге назыны аныяк кижи ийи холун кожа туткаш, адыжын өру көрүндүр сунар, оон ам улуг кижи бичезиниң адыштарының кырынга бодунуң адыжын дегзип каар. Амыр-менди солушканы ол болур.

Дөзү[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

  • Кенин-Лопсан М.Б. "Тыва чоннун бурунгу ужурлары"
  • Ульяна Бичелдей. "Шагаага белеткенириниң, Шагааны байырлаарының ёзу-чурумунга болгаш сагыыр чаңчылдарынга хамаарыштыр сүмелер", солун "Шын", № 15 (18135), 2012 чылдың февраль 14.
  • "Шын" солуну, №8, 2011 ч. январь 25, "Шагааны кажандан бээр албан-езузу-биле эрттирип келгенил?" деп чүүл,