Үнериниң падежи

Википедия сайттан
Перейти к навигации Перейти к поиску

Үнериниң падежи.

Чүве ады үнериниң падежинде турунда ооң кожумаа -дан деп слогтан бүткен болур.

Дөстүң сөөлгү үнү Кожумактың янзылары Чижектер
дүлей болза -тан -тен хаштан эъттен
ажык азы ыыткыр болза -дан -ден оваадан өгден
Айтырыглары Чижээ
кымдан? кымнардан?
чүден? чүлерден?
кайыын? ~ кайын?
малчындан, малчыннардан
хемден, хемнерден
хемден

Үнериниң падежиниң хевиринде чүве аттары дараазында уткаларны илереткен чоруур:

1. Кылдыныгның үнер черин (туружун) азы үнер дөзүн көргүзер: институттан келир, эжинден алыр, солундан номчуур. Уткаларныга дүүштүр үнериниң падежинде чүве аттары домакка байдал азы немелде бооп кирер.
Чижектер.

  • Улуг ак бажыңдан хөй улус үнүп келди. Маадыр Новосибирскиде таныжындан бандероль алган.

Айлаң куш дег мээң ырым
Аалдар кезип, дээрден бедиир.
        (Джамбул. Орден ап тургаш… Очул. С. Самба-Люндуп.)

2. Чүвениң чүүден бүткенин көргүзер: даштан чазаар, ыяштан кылыр, мөңгүнден бүткен. Мынчан чүве аттары домакка немелде бооп кирер.
Чижектер.

  • Музейде даштан чазаан, хүлерден куткан делгеглерни сонуургап көрдүвүс. А. С. Пушнинниң тураскаалын хүлерден шуткуп кылган.

3. Кылдыныгның чылдагаанын илередир: сооктан доңар, хаттан саглаңнаар, изигден кааңнаар. Мынчан чүве аттары домакка чылдагаан байдалы болур.
Чижек.

  • Изигден даглар куурарып саргара берген.

4. Кылдыныгның долу эвес азы ниити объектизин көргүзер: кылдыныг чок-ла болза объектининиң чамдыызынга дээр, чок-ла болза тодаргай эвес: шайдан хайындыр, хлебтен сат, чагаадан бижи, кинодан көр. Мындыг каттыжыышкыннарда кылыг сөзү хөй кезиинде дужаал наклонениезиниң хевиринге чоруур. Чүве ады болза немелде, дорт немелдениң бир янзызы бооп домакка кирер.
Чижектер.

  • Аалчыларга шайдан кудуп көрүңер. Суггатчылар хүнезинден эки белеткеп алзыннар.

5. Кылдыныгның субъектизин илередир. Үнериниң падежинде чүве ады ылаңгыя тоолдарга, эвээш таварылгада литературлуг дылга кол сөс кылдыр хереглеттинер.
Чижек.

  • Хуралдан чугула шиитпир хүлээп алган.

6. Ыңай, бээр, соңгаар, бурунгаар деп сөстер-биле база эгеле- деп кылыг сөзү-биле кады үнериниң падежинде чүве ады кылдыныгның туружун болгащ үезин көргүзер: дагдан бээр, дүъштен соңгаар, бугадан ыңай.
Чижек.

  • Шагаан-Арыгдан бээр хар чагбайн-дыр. Июльдан соңгаар дыштанып чордувус.

7. Өске, башка деп сөстер-биле кады үнериниң падежинде чүве ады тускай бөлүглел бооп чоруур.
Чижек.

  • Мында чойгандан өске кандыг-даа ыяш өзүп турар.

8. Эвээш, көвей ~ хөй деп сөстер-биле кады чорааш, үнериниң падежинде чүве ады домакка немелде болур.
Чижек.

  • Бо арыгда чыжырганадан хөй чүве чок.

9. Домакка доора немелде бооп чоруур: аңдан ховартаар, ажылдан муңзанмас, бергелерден далдаравас, адыгдан коргар.
Чижек.

  • Бо хем балыктан ховартаан.

10. Үнериниң падежинде чүве аттары тускай шынарларлыг быжыг деңнелгелерге демдек ады-биле база хереглеттинер: хардан ак, хандан кызыл.
Чижек.

  • Туктуң өңү хандан кызыл.

11. Үнериниң падежинде чүве ады кижиниң чурттап турар чериниң аайы-биле демдээн көргүзер. Ындыг чүве ады домакка тодарадылга бооп кирер.
Чижек.

  • Чер чарар маргылдаага «Тиилелгеден» Чимит хамык улусту ашкан.

Үндезини[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.