Хүреш

Википедия сайттан
Перейти к навигации Перейти к поиску
"Хүреш" стадионунда чаштар хүрежип турар. 10.08.2014ч.
Аныяктар Хүрежинде ниити девиг. 2016ч 8а 13х

Хүреш - маргылдаалыг спортчу оюн, тыва байырлалдарның бир кезээ.

Хүрешке колдуу кезээнде эр кижилер ойнаар. Уруглар, хережээннер база чамдыкта ол мөөрейге киржирлер.

Хүрешти ажык черге, агаарга эртирер. Ийи мөге хүрежир, октатырганы маргылдаадан үнер. Каш салыг соонда, ийи артып каан мөгениң түңнел салыы болур. Түңнел салыгга октапкан мөге - бүдүн маргылдааның удукчузу.

Төөгү[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Кол чүүл Хүрештиң төөгүзү

Бурун шагдан тура-ла тывалар байырлалдарның бир дугаар черинге хүреш ойнун киирер чораан. Ол оюн амгы үеде база-ла байырлалдың кол черин ээлеп турар. Шаанда хүрешти оваа, суг бажы, от, бурган дагаанда, куда дүшкенде, ыдык кылганда, бай-шыырак болгаш алдарлыг шериг баштыңнары мөчээнде, кандыг-бир дайынга тиилелгелиг болганда ниити байырлалды кылып, аңаа хүреш маргылдаазы чорудар чораан.

1903 чылда Тыва чуртунга чораан революсчу Ф. Кон: «Хүреш оюну Тывага шагда-ла тывылган, бо дугайын бурун шагнын тоолдары херечилеп турар» - деп бижээн.

Киржикчилери[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Хүрешке мөгелер, шииткекчилер, мөге-салыкчылары турар.

Мөгелерниң кедер хеви - кеден ырыктааш (содак), чүгле тускай ооргалыг, узун чеңнерлиг, чуга эгенээш (шуудак), тыва идиктер.

Мөге-салыкчызының хеви чырык торгу тон болгаш бөрт, тыва идиктер.

Хүрештиң болур ужуру[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Хүрешке киржир кижилерниң саны 16-32-64-128-256-512-1024 бооп болур. Мөгелерни салыры амгызындан арай өске, жребий тутпайн, дужааштыр азы шавыштыр салыр чораан.

Мөгени чалап үндүрерде:

  1. Мөгезиниң онаан кыйгырып аян тудар,
  2. Онаг кыйгырар. Хүрештиң база бир солун кезээ. Амгы үеде профессионал бокста ышкаш кыйгы дег.

Мөге салыкчызының чижек кыйгызы:

Мээң мөгем Чадаананың арзылаңы,
Чамыяңның онаан үндүрүңе-ээр!
Арзылаң дег күштүг мөге,
Амырга дег боттуг мөге!
Калбак дашка тайбас,
Кадыр черге ушпас мөге.
Туткан холу кыскаш дег,
Турган боду сыра дег,
Дегээлээрге тендиш дивес,
Тевериңге шимчеш дивес мөге чүве-ээ!

Хүрешти эгелээрде мөгелер чыскаай туруп алгаш девиир, ооң-биле чонга күжүн, уразын көргүзүп турары ол. Девивишаан мөгелер шииткекчилер столунга четкеш күдүк базып сөгүрүүр.

Девиг соонда мөге-салыкчылары төлгелээр. Салыр мөгезиниң адын шилип алгаш, шөлдүң ортузунче үнгеш ыыткыр ат-сывын, келген кожуунун адап кый дээр. Кыйгырткан мөге шөлче үне халып келгеш, бодунуң мөге-салыкчызын тырыкыландыр (долгандыр) девиир. Мооң-биле шииткекчилерге, чонга көргүзүг доостур, хүреш эгелээр.

Мөгелер бот-ботарынче уткуштур шала доңгайып алгаш халдаар, эптиг өй манап бичии кезек турар. Содак-шудактың кайызындан-даа сегиржир. Бут октап сегирип база болур. Сегирип алыышкын үелиг.

Хүреш аргалары аңгы-аңгы. Мөге бүрүзү оларны ажыглап билир ужурлуг. Шынчы маргылдаага ажыглап болбас аргалар база бар (удурланыкчызының ийи холун туткаш салбазы, дискектен өрү тевери, баш-биле идери).

Мөгелерниң кайы бирээзи аңдарлыпкаар, азы чер даяныптар болза салыг төнген болур. Хүреш ужуру-биле октаан мөге девивишаан, мөге-салыкчызынга четкеш, ооң-биле кады дедир эглип келгеш, октаткан мөгени тургузар. Оон ол мөге-салыкчызы-биле кады, манаан мөгелер орар черге девип чедер.

Аргалар[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Кол чүүл Хүреш аргалары

Хүрештиң аргалары бурун шагла-ла байлакшыл турган. Чон чоорту ону оон-даа артык кылдыр көвудедип, сайзырадып келген. Дараазында аргаларның допчу даңгызын көргүскен.

Эътче кирбейн, хол бажынга хүрежип тургаш, хереглээр аргалар.[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

  1. Чая тудары
  2. Майгааш, чая тудары
  3. Тевери
  4. Катай кагары
  5. Буттаары
  6. Чан баштаары
  7. Мундурары
  8. Балдырлаары
  9. Адак үзери
  10. Шавыыры
  11. Тырыкылаары
  12. Күстүктүр шелери
  13. Былдаары, хояры

Эътке киир тутчуп алгаш ажыглаар аргалар[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

  1. Дөгээлээри
  2. Дөңмектээри
  3. Чартыктаары

Аттар[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Чыл санында Наадым соонда шыырак мөгелерге аттар тыпсыр (128 болгаш оон хөй мөге киришкен болза)

  • Начын мөге - Наадымга 2-4 чер алган мөге азы ийи чыл ишти 5-8 чер ап турган мөге.
  • Арзылаң мөге - Наадымның тиилекчизи азы үш катап Наадымга ийиги чер алган мөге.
  • Чаан мөге - Наадымның үш дапкыр тиилекчизи.
  • Күчүтен мөге - Наадымның беш дапкыр тиилекчизи.


Дөзүк[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Самбу Иргит "Тыва оюннар", ном.