Наадым

Википедия сайттан
Шилчиир: навигация, дилээр

НаадымТыва Республиканың малчыннарның чыыжы болгаш байырлалы. Наадым байырлалы чылдың-на болуп эртип турар. Байырлалды эгезинде кожууннар аразынга эртирер, адак сөөлүнде республика чергелиг байырлал болур. Болур үези: июль-сентябрь. Байырлалдың албан кезектери: хүреш, аът чарыжы, ча адары.

Байырлал дугайында[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Наадым байырлалының болур хүнүн чылдың-на Тыва Республиканың Чазааның бадылаашкыны-биле илередир. Болур черин чыыштың республикада эртирип турар комитеди (оргкомитет) бадылаар.

Байырлалды эртирип турар кол утказы болза, Тываның кол ажыл-ишчи чону — малчыннарны алгап-мактап, шаңнаары болгаш бүгү чылда кылган үүле-херээн демдеглээри бооп турар. Малчыннарның национал байырлалынга албан болур мөөрейлери: хүреш, аът чарыжы, ча адары, тергиин эки өгнү илередири, эң эки национал көстүүмнү илередири болгаш аътарны каастаары.

Наадым каш хонук ишти болуп эртип турар. Ук байырлалды Тывага 1922 чылдан тура-ла, Тыва Арат Республиканың тургустунганындан бээр, демдеглеп эгелей берген. Тываның Совет эвилелинге турганында байырлалды эртирерин хоруп каапкаш турган, 1993 чылда байырлалды катап эгиткен. 2007 чылдан тура Тываның Чазааның шииткели-биле кожууннар аразынга республика чергелиг Наадымны бодунуң кожуунунга эртирерин чаалап алыр мөөрей эртирип эгелээн.[1]

Наадым болган хүннер[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Ук чүүл Чыл Ай Хүн
Наадым-2016 2016 чылдың 8 ай 15-16
Наадым-2015 2015 чылдың 7 ай 23-25
Наадым-2014 2014 чылдың 9 ай 07
Наадым-2013 2013 чылдың 7 ай 12
Наадым-2012 2012 чылдың 8 ай 15
Наадым-2011 2011 чылдың 8 ай 11
Наадым-2010 2010 чылдың 9 ай 17
Наадым-2009 2009 чылдың 7 ай 30-31
Наадым-2008 2008 чылдың 8 ай 1-2
Наадым-2007 2007 чылдың 8 ай 15-16
Наадым-2006 2006 чылдың 8 ай 13

Хүреш[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

2014 чылдың тос айның 6-де болган Хүреш-2014 маргылдаазы үезинде. Ол Наадым болза Тыва биле Россияның демнежилгезиниң 100 чыл ою байылалы-биле каттышкан

Ук чүүл дараазында арында: Хүреш.

Демдеглелдиг Хүреш-2014 дугайында: "Хүреш" стадиону Тыва Республиканың тулган дээн 310 мөгелериниң аразындан Тиилекчини илередири-биле Наадымның аалчыларын чыган. Ол чылын Наадым болза Тыва биле Россияның демнежилгезиниң 100 чыл ою кылдыр дакпырлажып келгени-биле, Хүреш-2014 болза "100 чылдың Хүрежи" кылдыр база адатынып турар. Тиилээн мөге болза «Тыва Республиканың Арзылаң Мөгези» Түлүш Сайын-Белек (Тес-Хем кожууну). Сайын-Белек Тываның эң хүндүткелдиг болгаш күштүг мөгелерин боду шүүп үнүп тиилээн.

Наадымда шүглүп чораан мөгелерниң даңзызы[2].

Чыл Ат-сывы Кожууну
ТАР үезинде шүглүп чораан мөгелер
1 1921-1923 Моңгуш Чанман (Кумзат) Үстүү-Хүрээ Чөөн-Хемчик
2 1924 Оюн Билчиир-оол Таңды
3 1925-1927 Ховалыг Сундуй (Коргу-Сундуй) Үстүү-Хүрээ Чөөн-Хемчик
4 1928 Доңгак Дарыжык Сүт-Хөл
5 1929 Доңгак Шойдан Сүт-Хөл
6 1930 Ондар Бопуңнаар Чөөн-Хемчик
7 1931 Моңгуш Сапык-Көк Чөөн-Хемчик
8 1932, 1933 Моңгуш Көк-Шырбан Чөөн-Хемчик
9 1934 Оюн Хуназыг Таңды
10 1935, 1939 Куулар Чамыяң, (Арзылаң, Чамыяң,) Чөөн-Хемчик
11 1936 Хомушку Лопсаң (Шончууржук) Барыын-Хемчик
12 1940 Оюн Ойдупаа Таңды
13 1941 Доңгак Балчый-оол Улуг-Хем
14 1942, 1943 Доңгак Бегзи-Хуурак Улуг-Хем
15 1942, 1943 Аскиров Макар Чөөн-Хемчик
Тыва область үезинде шүглүп чораан мөгелер
1 1945 Куулар Мартаажык Сүт-Хөл
2 1946 Доңгак Балчый-оол Улуг-Хем
3 1947, 1948 Доңгак Бегзи-Хуурак Улуг-Хем
4 1949, 1950 Сарыглар Семис-оол Сүт-Хөл
5 1951 Ондар Айыжы Сүт-Хөл
6 1952 Моңгуш Бегзи Сүт-Хөл
7 1953 Доңгак Комбу (Араазай Комбу) Чөөн-Хемчик
8 1954 Сарыглар Сергештей Барыын-Хемчик
9 1955 Сарыглар Семис-оол Сүт-Хөл
10 1956 Доңгак Комбу (Араазай Комбу) Чөөн-Хемчик
11 1957-1959 Сарыглар Семис-оол Сүт-Хөл
12 1960 Ондар Сүүр-оол Сүт-Хөл
Тыва АССР үезинде шүглүп чораан мөгелер
1 1961 Моңгуш Дүктүг-Ары Барыын-Хемчик
2 1962 Ондар Сүүр-оол Сүт-Хөл
3 1963 Ондар Кошкар-оол Сүт-Хөл
4 1964 Доңгак Байыр-Белек Чөөн-Хемчик
5 1965 Ондар Сүүр-оол Сүт-Хөл
6 1966 Ооржак Дапыл Кызыл
7 1967 Ондар Сүүр-оол Сүт-Хөл
8 1968 Базыр-Тараа Василий Улуг-Хем
9 1969-1970 Ооржак Дапыл Кызыл
10 1971 Араптан Валерий Тес-Хем
11 1972 Базыр-Тараа Василий Улуг-Хем
12 1973 Шагдыр Кара-оол Өвүр
13 1974 Ооржак Чадамба Чөөн-Хемчик
14 1976 Ооржак Дапыл Сүт-Хөл
15 1982 Күжүгет Сыын-оол Сүт-Хөл
16 1984 Хомушку Алексей Чөөн-Хемчик
17 1989 Наважап Радислав Улуг-Хем
18 1990 Моңгуш Геннадий Сүт-Хөл
Тыва Республика үезинде шүглүп чораан мөгелер
1 1991-1992 Моңгуш Аяс Кызыл
2 1993 Балчиням Моол
3 1994-2008 Моңгуш Аяс Кызыл
4 2009 Кара-Сал Эрес Сүт-Хөл
5 2010 Кара-Сал Седен-Очур Сүт-Хөл
6 2011 Хертек Андрей Сүт-Хөл
7 2012-2013 Кара-Сал Эрес Сүт-Хөл
8 2014 Түлүш Сайын-Белек Тес-Хем
9 2015 Моңгуш Айдамир Кызыл
10 2016 Түлүш Сайын-Белек Тес-Хем

Аът чарыжы[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Наадымның база бир көрүштүг маргылдааларның бирээзи – аът чарыжы. Аңаа аъттарның күш-шыдалын болгаш дүргенин хынаар. Аъттарның назы-харының аайы-биле чаржыр оруунуң узуну аңгы-аңгы – 15-тен 40 километр чедир. Аът мунукчулары 5 хардан 13 хар чедир назылыг уруглар. Шаңналды аъттың мунукчуларынга болгаш ээлеринге тыпсыр. Бирги черлерни ээлээн аъттарның аразындан эң дүрген болган аът "чүгүрүк-доруг" деп атты алыр, арткан тиилекчилер "Сыын-Кара", "Чүгүрүк-Сарала", "Эзир-Кара" болгаш оон-даа өске аттарны алыр.

Ча адары[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Наадымның оюннарның үшкүзү – ча адары. Ча адар оюн ийи аңгы хевирлиг: баг адары болгаш кара адары.

Ниитизи-биле алыр болза, шаандан тура ча биле согун көшкүн чонннарның шерииниң херекселдери кылдыр санаттынып турган. Ынчангаштың адар оюн шериг уран-чүүлүнге хамааржып турган. Оон чоорту, кажан оът-чепсек тыптып келгенде, ча адары шериг уран чүүлүнден аңгыланып, спорт хевиринче дамчааш, Наадымның база бир кол кезээ апарган.

Баг адып турган үеде хараачыгай биле адыгжының аразы 100-150 базым кылдыр тургузар. Аразындан согун эртпес кылдыр, багларның аразын чоок-чоок кылдыр салыр. Дөрт багны мурнуку чарыынга тургузуп каар, ортузунга албан "чүрек" дээр эң кол баг салыр.

Адыышкынның ийи дугаар хевириниң адар чүүлдери баг эвес, кара (мишень) бооп турар. Адыгжы биле адар черниң аразы оон-даа узун – 200-ден 300 чедир базым. Кара кылдыр өшкүнүң кежин маңнап чоруур аң хевирлиг кылдыр азып каар. Кештиң хөрек талазынче эң хөй катап аткан кижи тиилекчи болур.

Демдеглелдер[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

  1. Праздник животноводов "Наадым"
  2. Рейтинг борцов побеждавших на празднике "Наадым"