Эне
Внешний вид
Эне — кырган-ава. Кырган-авазын кый дээрде, азы аңаа бир чүве чугаалаар дээнде "эней" дээр.
Сөстүң утказы
[эдер | вики-сөзүглелди эдер]Тожу биле Тере-Хөл улузу эне деп сөс-биле чүгле авазының авазын адаар турган. Сеңгел улузунуң чугаазында эне дээрге ада азы ие кижиниң авазы бооп турар.
Шор дыл
[эдер | вики-сөзүглелди эдер]Шор чоннуң чугаазында эне дээрге ие кижи бооп турар.
Алдай дыл
[эдер | вики-сөзүглелди эдер]Алтай чоннуң чугаазында эне дээрге ие дээн уткалыг сөс бооп турар.
Хакас дыл
[эдер | вики-сөзүглелди эдер]Кызыл деп төре-бөлүктүң улузу херээжен кырган кижини иней дээр-дир.
Литературлуг дылда ине биле иней деп сөстер бар.
- "Ине" дээрге кандыг бир кыс амытан. Чижек кылдыр, "аарнынъ инезі" деп сөстерни тывалаар болза "ары энези" азы "ары өөнүң херээжен ээзи" дээн бооп турар.
- "Иней" деп сөс ийи уткалыг: бир дугаар утказы дээрге хережээн кырган кижи, сөстүң ийи дугаар утказы ёзугаар кижиниң алган кадайын ынча деп айтыр.
Эрги түрк дыл
[эдер | вики-сөзүглелди эдер]Латин транскрипция ёзугаар.
Ana — эне. Бо сөстүң утказы-биле эне дээрге ава кижи бооп турар, кырган-ава эвес.
- Ana ata — ада-ие.
- Kenč anasïn emdi — Уруг энезин эмди.
Солун чүүл
[эдер | вики-сөзүглелди эдер]1968 чылда үнген Тенишев деп кижиниң Тыва-орус словарында "эне" деп сөстү ийи аңгы кылдыр очулдурган.
- Кырган-авазының авазы (орус. прабабушка) кылдыр очулдуруп бижээн.
- Уруг алчып бээр кижи (орус. няня) кылдыр база очулдурган.
Үндезини
[эдер | вики-сөзүглелди эдер]- Б. Баярсайхан. О некоторых лексических особенностях языка ценгэльских тувинцев Северо-Задной Монголии, арын 180. // ТИГИ. Учёные записки. Вып. XIX. Республиканская типография, 2002 г. ISBN 5-9267-0052-3
- Шор-қазақ пазок қазақ-шор сӧстӱк. // Н. Н. Курпешко-Таннагашева, Ф. Я. Апонькин. Кемеровское книжное издательство: 1973 г. Арын 73. ISBN 5-7550-0385-8
- Материал подготовлен с использованием школьного «Алтайско - русского словаря», Н.И.Когунбаева, Горно – Алтайск, 1991 г.
- Тілниң литератураның паза историяның хакас научно-исследовательскай институды. Хакас тілінің диалекттері. Очерктер паза материаллар. Хакасское отделение Красноярского книжного издальства. Абакан — 1973. Арын 143.
- Хакасско-Русский словарь. Сост. Баскаков и А. И. Ингижекова-Грекул. Около 14000 слов. С приложением очерка «Хакасский язык». Министерство культуры СССР. Государственное издательство иностранных и национальных словарей. Москва — 1973. Арын 59.
- ANA мать. (amv -anč):арын 43. // Академия наук СССР институт языкознания. Древнетюркский словарь. Издательство «Наука» Ленинград, 1969 год.
- Тыва-орус словарь: 22 000 хире сөстуг / под ред. Э.Р. Тенишева. - М. : Советская энциклопедия, 1968. - 646 с.