Тыва дыл

Википедия деп веб-сайттан

Тыва дыл - тыва чоннуң ук дылы, Түрк дылдар бөлүүнге хамааржыр. 4 аңгы диалектилиг: төп (ниити национал чугаа болгаш литературлуг дылдың таваанда чыдар), барыын, тожу болгаш мурнуу-чөөн. Моол, орус болгаш төвүт дылдардан үлегерлеттинген сөстер хөйү-биле ажыглаттынып турар.

Төөгүзү[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

1927 чылда латин алфавитке үндезилеттинген национал бижик тургузарының дугайында доктаалды Тыва Арат Республиканың девискээринге үндүрген. Герман үжүктерде үндезилеттинген тыва национал бижикти лама-башкы Моңгуш Лопсаң-Чиңмит чогааткан бооп турар. Лопсаң-Чиңмиттиң бижиин 1930 чылдан бээр хоруп каапкан.

1930 чылга чедир Тывага моол бижикти база идекпейлиг ажыглап турган. 1930 чылдан бээр орус дыл шинчилекчилери боттарының чогааткан "Чаа латин алфавитке" үндезилээн бижиин тывага нептередип эгелээн. Бо-ла чылдарда бижик чок чорукту узуткаарынга солуннар база улуг рольду ойнаан дээрзин демдеглээр апаар

1941-1944 чылдарда латин хевирлиг тыва бижик СССР-ниң көвей чоннары ышкаш кирилл бижимелче шилчээн.

1990 чылдың декабрьда «Тыва АССР-ниң дылдарының дугайында» хоойлузу-биле тыва дыл күрүне дылы апарган.

1990 чылдарның эгезинде республикага национал-регионалдыг компонентилер киирип турда, национал школаларны тургускан. Оларга төрээн дыл — 1-ден 6 класска чедир өөредилге дылы, 1-ден 11 класска чедир өөренир эртем кичээли апарган.

Тыва чугааның бүдүжү[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Алфавитте 36 үжүк бар.

А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Л л М м Н н Ң ң
О о Ө ө П п Р р С с Т т У у Ү ү
Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ ъ Ы ы
ь Э э Ю ю Я я

Компьютерге хамаарыштыр. Unicode стандартызын хүлээп аарга тыва алфавиттиң 6 тускай үжүү тыптып келген. Ам болза үжүк бүрүзү тускай дугаарлыг апарган.

  • Ң <U+04A2>, ң <U+04A3>
  • Ө <U+04E8>, ө <U+04E9>
  • Ү <U+04AE>, ү <U+04AF>

Үн аяны (фонетика)[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Литературлуг дылда 46 үн бар. Шупту үннерни 2 бөлүкке чарар.
1. "Ыытыг үннер", ол болза ажык үннер дир.
[а], [а:], [аъ], [ы], [ы:], [ыъ], [о], [о:], [оъ], [у], [у:], [уъ], [е], [е:], [еъ], [и], [и:], [иъ], [ө], [ө:], [өъ], [ү], [ү:], [үъ].
2. "Дааштыг үннер". ол болза ажык эвес үннер дир.
[в], [д], [г], [ж], [з], [й], [к], [л], [м], [н], [ң], [пс], [п], [р], [с], [тс], [т], [φ], [х], [ц], [ч], [ш].

Тыва чугааның чүзүн-бүрүн үннерин саазынга алфавиттиң 36 үжүү-биле айтып бижиир.
Ажык үннерни 8 үжүк илередир: а, ы, о, у, э, и, ө, ү.

Бөлүк Үннер
Кадыг үннер а, ы, о, у
Чымчак үннер э, и, ө, ү
Эрин-биле адаар үннер о, у, ө, ү
Эрин-биле адавас үннер а, ы, э, и
Делгем үннер а, э, о, ө
Кызаа үннер ы, и, у, ү

Ажык эвес үннерни 22 үжүк илередир: б, в, г, д, ж, з, й, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ.

Бөлүк Үннер
Дүлей үннер к, п, т, с, ш, ф, х, ц, ч, щ
Ыыткыр үннер б, в, г, д, ж, з
Аяар үннер й, л, м, н, ң, р

Тыва дылда думчук-биле адаар ажык үннер бар. А. А. Пальмбах думчук-биле адаар ажык үннерни тускай үн (фонема) кылдыр санавайн турган. Ындыг үннерни ол ала-чайгаар, душ бооп тывылган үннер деп бодап турган.

  • Чижек: Тес-Хем улузунуң чугаазында "чаа" биле "чаа" деп омоним сөстерниң адаары ылгалар-дыр. Думчук-биле адаан узун ажык үннүг [чãã] деп сөс бир чүвениң шынарын илередип турар. Анаа, думчук чок адаан [чаа] деп сөс "дайын" деп сөстүң синоними-дир[1].

Думчук-биле адаар кыска болгаш узун ажык үннерни санап алыр болза тыва дылда 30 ажыг ажык үн бар боор-дыр.

Онза чүүл[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Амгы тыва дыл кириллица үжүктерин ажыглап турза-даа, чиңгине тыва үннер орус үннерге шуут дөмей эвес.

Лексика[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Литературлуг дыл[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

  • Тыва сөстерниң эгезинге в, з, ж, г деп ыыткыр үжүктерни биживес.
  • Тыва сөстерниң сөөлүнге б, в, д, ж, з деп ыыткыр үжүктерин биживес.
  • Кайы бир сөсте ф, ц, щ деп үжүктүг сөстер бар болза, ол дээрге шупту үлегерлеп алган сөстер дир. Чижээ: шкаф, телефон, фонарь, циркуль, революция, щётка ...
  • Тыва сөстүң эгезинге ң деп үжүк, азы үн турбас.

Чиңгине тыва сөс[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Шаг-шаандан бээр Алдай-Саян чуртунга енисей, самоди биле түрк дылдыг улус чуртап чораан. Ол улустуң чугаазындан чиңгине тыва дыл тыптып келген дир.

  • Чиңгине тыва сөстүң эгезинге н биле л турбас. Кайы бир сөстүң эгезинге л азы н деп үжүктүг сөстер бар болза, ол база үлегерлеп алган сөстер дир.

лаа, лаң, ланчыы деп сөстерни тывалар шаанда кыдат дылдан ап алган.
лама деп сөс төвүт дылдан келген.
Моол дылдан үлегерлеп алган сөстер дээрге колдуунда н деп үжүктен эгелээн сөстер-дир. Моол Нарин деп сөс тыва дылда нарын кылдыр хуула берген. Моолдарның Нийт деп сөзүн тывалар ниити кылдыр өскертип алган. Дараазында сөстер бо ...

  • моол Нэхэлт — тыва Негелде.
  • моол Нэхэх — тыва Негээр.
  • моол Ном — тыва Ном.
  • моол Насан — тыва Назын.
  • моол Нам — тыва Нам.
  • моол Нийслэл — тыва Найысылал.
  • моол Ногоон деп сөс тыва дылче келгеш Ногаан кылдыр адатынар апарган.

Морфология[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Чүве адының падеж категориязы
Падеж Айтырыы Падеж кожумаа
Адаарының падежи кым? чүү? хем
Хамаарыштырарының падежи кымның? чүнүң? хем + / ниң /
Бээриниң падежи кымга? чүге? хем + / ге /
Онаарының падежи кымны? чүнү? хем + / ни /
Турарының падежи кымда? чүде? хем + / де /
Үнериниң падежи кымдан? чүүден? хем + / ден /
Углаарының 1-ги падежи кымче? чүүже? хем + / че /
2-ги падежи кымдыва? чүүдүве? хем + / диве /

Синтаксис[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Чаңгыс составтыг домакка хамааржыр "Ат домаа"[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

"Ат домаа" дээрге кол кежигүнү адаарының болгаш онаарының падежинде чүве ады-биле илереттинген домак болур. Тыва чугаа төөгүлүг. Эрте бурунгу үеде тываларның чугаазы онза-солун турган. Ат домаа узун төөгүлүг, улустуң тывызыктары, ырлары, үлегер домактары бүдүн-бүдүнү-биле ат домактары бооп турар.

Барып-барып, бады келген
Бажы бедик Бай-ла Тайгам.
Баарынга байлар хонгаш,
Көжүп чадаан Бай-ла Тайгам. (Ыр).

Чадырда чаглыг докпак,
Үңгүрде үстүг докпак. (Тывызык).

Ужунайдан урук кетпес,
Улуг Чаа-Хөл чуртумайны.
Ужур-чөвүн чугаалажыр
Улуг Түлүш чонумайны (Ыр).

Успа хөлче удур көрген
Улуг Дербис, Башкы Дербис.
Уруг чаштан ойнап өскен
Улуг шыктыг Хандагайты (Ыр).

Тыва тоолдарда Ат домаан база хөйү-биле ажыглап турар, чижелээрге:

  • Кайын үнген, кайнаар чедер деп бар чыдар оглум боор сен? («Хан-Хүлүк»).
  • Шүдер мөге дуңмазынга чагып турган Багай-оол чүвең иргин. («Хан-Шилги аъттыг… Багай-оол»).

Предикаттыг ат орну[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Ат орну тыва чугаада аңгы-аңгы хевирлерлиг болур.

Мен тыва кижи мен. Сен эмчи сен. Ол өөреникчи ол. Силер ажылчыннар силер.
Мен билир кижи мен. Бис көөр бис. Мен студент чораан мен. Ол ажылдап тур ол.
Мен дагдыныкчы болган кижи-дир мен. (К. Кудажы. Инчеек)

Мында кара өң-биле айтып каан сөстер дээрге предикаттыг ат оруннары-дыр. Домакка ындыг ат орну колдуунда ат сөзү-биле илереттинген сөглекчи болур. Өске улустуң чугаазында ындыг чүве чок. Чижээ, хакас биле тыва дылды деңнептээлиңер[2].

Тыва дыл Хакас дыл
Мен өөреникчи мен Мин ӱгренӌібін
Сен ажылчын сен Син тогысчызынъ
Бис номчаан бис Пис хыгыргабыс

Хакас дылда курсив-биле айтып каан үжүктер дээрге сөглекчи кожумаа-дыр!


Тайылбыр сөс[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

  1. ТИГИ. Тере-Хольский диалект тувинского языка. Арын 22-23 -те./ Серен П. С. Абакан: Изд-во Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2006 г. — 133 с.
  2. Арын 222 биле 223. АН СССР ИЯ. Исхаков Ф. Г., Пальмбах А. А., Грамматика тувинского языка. Фонетика и морфология. М., 1961

Солун чүүл[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

Бижээн чүүлдүң үндезини[эдер | Үндезин сөзүглелин эдер]

  1. Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
  2. Тыва Республиканың гуманитарлыг шинчилелдер институду. Тыва орфорграфия болгаш пунктуацияның дүрүмнери. Ийиги үндүрүлгези. Республика типографиязы. Кызыл — 2001. ISBN 5-9267-0019-1.
  3. Ш. Ч. Сат. Амгы тыва литературлуг дыл. Синтаксис. Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1983, эдилгелиг.
«https://tyv.wikipedia.org/w/index.php?title=Тыва_дыл&oldid=15919» деп адрестен парлаттынган