Моол

Википедия сайттан
Шилчиир: навигация, дилээр

Моол (моол. Монгол улс; орус. Монголия) — Төп Азияда күрүне. Соңгу талазында Россия, мурнуу, чөөн болгаш барыын талазында Кыдат-биле кызыгаарлажып чыдар. Далайже үнмейн турар. Чериниң шөлү - 1 564 116 км². Найыслалы Улаан-Баатар хоорай.

Моол картада
Моолдуң тугу

Күрүне дылы - моол дыл. Моол дыл кырында чурттуң барык 95% чугаалажып турар. Кол чонун калга деп адаар.

Чурттакчы чону[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Моол өг-бүле

Моолдуң чурттакчылар саны 3,1 сая кижи болуп турар (ООН-нуң санаашкыны-биле алырга). АКШ санаашкыны-биле алырга 2,8 сая кижи болуп турар. Моолдуң чон тургузуу: 94,9% калгалар, 5% казахтар, 0,1% кыдаттар болгаш орустар. Моолда калга чондан өске аңгы-аңгы моол уктуг чоннар чурттап турар: дөрбеттер, торгуттар, мянгадтар, өөлеттер, захчиннер, урянхайлар, захчиннер дээш оон-даа өске.

Төөгүзү[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Моолдуң эрте-бурунгу төөгүзү[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Эрте-бурунгу үеде Моолдуң девискээрин аргалар биле тулаалар шыва ап турган, а шаттарынга шынаалар база шыктар дөжелип турган. Моолдуң девискээринге тывылган гоминидтерниң назы-хары 850 муң чыл бооп турар[1].

Хунну империяның тургустунганы[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Бистиң эрага чедир IV-кү чүс чылдарда Гоби кызыгаарында сиңни берген ховуларга хуннар деп чаа чон каттыжып келген. Олар ол черниң ховуларын эргээн баштайгы чоннар бооп турар. Б.э. чедир III-кү векте Моолдуң девискээринге чурттап турган хуннар кыдат күрүнелер-биле демисежип эгелээннер. Б.э. чедир 202 чылда түрк аймак чоннарның баштайгы империязы - хаан оглу Модэ шаньюнуң баштааны-биле Хунну империязы тургустунган.


Дөзү[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

  1. Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт