Тываның аржааннары
Тываның аржааннары саны эңмежок, олар соок-изиг, малгаштыг азы арыг, дустуг азы радиациялыг дээш янзы-бүрү. Тываның чону чай келирге-ле, төрээн бойдузунуң чайгаар бүткен аржааннарынга, хөлдеринге барып эмненип, кадыын быжыглап турар[1]. Аржааннарның хөй кезиинче чедип алыры белен эвес: оруктары берге, тайга-таксыл ишти, малгаштарлыг азы үер алган чириктерлиг болур.
"НИИ медико-социальных проблем и управления Республики Тыва" деп албан-чери сөөлгү үеде оларны чизелеп турар[2].
| Аржаан ады | Туружу | pH | Кадыы |
|---|---|---|---|
| Ала-Тайга, кол шорга, нервиге | Мөңгүн-Тайга кожуун, Кызыл-Хаядан соңгу-барыын талаже 25 км ыракта[3]. Далай деңнелинден 2300 м бедик | 8,2 | 1,9 мг-экв/л, чымчак |
| Ала-Тайга, үстүү шорга, чүрекке | Мөңгүн-Тайга кожуун, Кызыл-Хаядан соңгу-барыын талаже 25 км ыракта. Далай деңнелинден 2300 м бедик | 9,4 | 2,5 мг-экв/л, чымчак |
| Аспаты, кол шорга | Мөңгүн-Тайга кожуун, Биче Мөңгүлек дааның эдээнден аржаан үнүп турар. Карактарга дузалыг. | 7,1 | 1,7 мг-экв/л |
| Дыттыг-Дөргүн | Бай-Тайга кожуун, Далай деңнелинден бедии 1300 м | 5,5 | 6,7 мг-экв/л |
| Адарган | Өвүр кожуун, Саглы суурдан 23 км ырак барыын талада[4]. Далай деңнелинден 1000 м бедик | 8,1 | 7,3 мг-экв/л |
| Бел | Бай-Тайга кожуун, Кызыл-Даг суму кавызында, далай деңнелинден 1200 м бедик | 8 | 2,3 мг-экв/л |
| Маннайлыг № 1-4 (№ 1 «Ижин-баар», № 1а «Шыңган-чүстер», № 2 «Дошкун-Кара», № 3 «Ниити», № 4 «Нервилер» ) | Таңды кожуун, Бай-Хаактан мурнуу-чөөн чүъкче 15 км ыракта, далай деңнелинден 1200 м бедик | 5,0 | ниити минералдыы 0,5 – 0,6 г/л |
| Маңнайлыг № 5, сарыг | Таңды кожуун, Маңнайлыг №1-4 аржааннардан Маннайлыг хем-биле 2 км үстүнде, далай деңнелинден 1200 м бедик | 6,0 | ниити минералдыы 3,5 г/л |
| Бай-Хөл, хөл | Эрзин кожуун, далай деңнелинден 1000 м бедик | 8,8 | ниити минералдыы 40 г/л |
| Талдыг-Чарык | Өвүр кожуун, Хандагайтыдан соңгү-барыын талаже 10-15 км ырак | 8 | ниити минералдыы 0,34 г/л |