Бии-Хем кожууну

Википедия сайттан
Шилчиир: навигация, дилээр
Бии-Хем кожууннуң туружу

Бии-Хем кожуунРоссия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.

Администраттыг төвүТуран хоорай.

География[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Бии-Хем кожууну Тыва Республиканың соңгу талазында турар.

Төөгү[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

1932 чылдың алды айның 16-да ТАР Чазааның ундурген доктаалын езугаар Каа-Хем кожуунну (ооң төвү амгы Каа-Хем суурнуң үстүү талазында Чедер аксынга турган) үш кезекке чаргаш, Таңды болгаш Бии-Хем, Каа-Хем деп үш кожууннарны тургускан.

Бии-Хемниң девискээрин Бии-Хемниң оң талазында Севи деп суурдан эгелээш, ол-ла хемни куду бадырган. Соңгу кызыгаары Севиниң бажында орус кызыгаары болур. Севи, Хүт суурлардан куду баткаш, Өөк-Аксын эрткеш, кожууннуң девискээри хемниң солагай талазында Кара-Хаак, Черби суурларны хаара туда бээр. Оон кудулааш, Бии-Хем биле Каа-Хемниң белдиринде Хавырга (бир чамдык улус Порлуг-Даа-даа дээр) дужундан кызыгаар база катап хемниң оң талазынче кеже бээр. Тууйбу заводун таварты чоруткаш, Ээрбекти эрткеш, Баян-Колдуң адаанга четкеш, Хатты-Тайгалааш, Саян сынның эдээнде Ус суурга чедер. Барыын талакы кызыгаарның төнген черин ук доктаалда ындыг янзылыг доктааткан.

Бии-Хем кожуунну Минчит-Хүндү, Чамыяң, Сайын-Белек чагырыкчылар баштап чорааннар. Революсчу үзел дээш Сибирьже шөлүттүрген турган Феликс Кон Иркутскиден чөпшээрелдиг Тывага чорааш ооң бир-ле дугаар ужурашкан кижизи Чамыяң, ол ынчан Бии-Хемниң чагырыкчызы турган. Ооң соонда Бии-Хемниң чагырыкчызы Лопсан-Осур апарган.

Суг-Бажынга болган Тываның тургузукчу хуралынга Лопсаң-Осур, Буян-Бадыргы, Иннокентий Сафьянов Тываны чүгле тускай хамаарышпас, бот-догуннаан эргелиг күрүне тургузукчуларының идекпейлиг талалакчылары бооп, ол кожууннарга чоруткаанар. Ол хуралдан Лопсан-Осур Маады сумузун Бии-Хем кожууну кылдыр эде организастаарының шиитпирин чедип алган. Оон келгеш, Бии-Хемге республиканың чазааның айтыышкынын езугаар Каа-Хемниң, Таңдының, Бии-Хемниң, Улуг-Хемниң моол дылга өөренир, билиг-мергежилин бедидер дээн кижилерни ол Оюн-Шивиге (амгы үеде улустуң Ленинка деп адай берген суурунга) өөредип турган. [1]

Чурттакчылар[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Чурттакчы чоннуң саны?

Арбан-суму чизези[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

  1. Аржаан сумузу, төп сууру Аржаан;
  2. Севи сумузу, төп сууру Хүт;
  3. Сесерлиг сумузу, төп сууру Сесерлиг;
  4. Сөөш сумузу, төп сууру Сөөш;
  5. Тарлаг сумузу, төп сууру Тарлаг;
  6. Өөк сумузу, төп сууру Өөк;
  7. Хадың сумузу, төп сууру Хадың.
  • Билелиг, Шивилиг, Найырал арбаннары Туран хоорайынга хамааржыр;
  • Чкаловка арбаны Аржаан сумузунга хамааржыр.
  • Севи арбаны Севи сумузунга хамааржыр.
  • Ленинка арбаны Өөк сумузунга хамааржыр.

Экономика[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Кожууннүң экономиктиг өзээ(үндезини) - мал ажыл-агыйы.

Сураглыг кижилер[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Кожуунга төрүттүнген улус[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Демдеглелдер[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

  1. Историческая публицистика "Орденоносный Бии-Хем". Редактор Д.Л.Тинмей. - Кызыл - 2003.

Үндезини[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

  1. Үндезин сайт (ажылдавайн турар).
  2. Тыва чуртунда кожуун, суму чизези.
  3. Бии-Хем кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында.